Đất Đồng Tháp Mười chua vì bên dưới lớp mặt có một tầng đất chứa hợp chất lưu huỳnh, gọi nôm na là phèn. Khi tầng này bị đào lên hoặc khô đi, gặp không khí, nó sinh ra axit và làm nước có vị chua, màu vàng gỉ. Người dân sống chung với phèn bằng cách giữ đất ẩm, rửa phèn qua kênh và chọn cây chịu được.
Người ở xa về thường chỉ thấy hậu quả: nước kênh trong mà chát, vệt vàng bám chân cầu, ruộng mới đào ao thì cây xung quanh héo. Hiểu một chút cơ chế sẽ thấy vì sao nông dân ở đây làm những việc thoạt nhìn kỳ lạ, như không cho ruộng khô nứt, hay đào kênh nhiều đến vậy.
Phèn từ đâu ra, và vì sao đào lên thì “phèn dậy”?
Đồng Tháp Mười xưa là vùng ngập nước lâu đời, cỏ cây mục rữa trong điều kiện thiếu không khí. Qua thời gian, tầng đất bên dưới tích tụ hợp chất của sắt và lưu huỳnh. Khi còn ngập nước, tầng này nằm yên, gần như vô hại.
Vấn đề bắt đầu khi tầng đất ấy lộ ra không khí: đào kênh, đào ao, lên liếp, hay mùa khô nước rút sâu làm đất nứt nẻ. Lúc đó hợp chất lưu huỳnh bị ôxy hóa, sinh axit. Nhà nông gọi hiện tượng này là “phèn dậy” hay “xì phèn”.
Dấu hiệu dễ thấy là váng đỏ vàng như gỉ sắt nổi trên mặt nước ruộng, lớp màu vàng bám thành kênh, nước trong vắt bất thường vì phèn làm lắng hết phù sa. Có người lần đầu thấy nước kênh trong veo thì tưởng sạch, thật ra trong như vậy là dấu hiệu nước nhiều phèn.
Vì cơ chế này, ở vùng phèn nặng người ta rất ngại đào đất bừa bãi. Một cái ao đào sâu không đúng cách có thể làm cả khoảnh đất xung quanh chua thêm nhiều năm. Đó là chuyện mà người mua đất ở xa về hay không lường tới.
Nhà nông Đồng Tháp Mười rửa phèn, giữ đất ra sao?
Giữ đất không khô nứt quá sâu. Giữ một lớp nước hoặc độ ẩm trên ruộng giúp tầng phèn không gặp không khí. Đây là lý do mùa khô vẫn thấy người ta bơm nước vào ruộng dù chưa xuống giống.
Dùng nước mưa đầu mùa để rửa. Những trận mưa đầu mùa hòa tan phèn trên mặt ruộng. Nước ấy được tháo ra kênh, rồi mới lấy nước mới vào. Bỏ qua bước này thì mạ dễ vàng úa, chết rải rác.
Kênh đào để dẫn nước ngọt và tháo nước chua. Mạng kênh dày đặc của vùng có một nhiệm vụ lớn là “thay nước” cho đồng. Kênh tốt thì ruộng bớt phèn, kênh bồi lấp thì ruộng chua lại.
Bón vôi ở những chỗ phèn nặng. Vôi giúp giảm độ chua cho đất. Liều lượng và cách bón tùy từng thửa, nông dân thường theo hướng dẫn của cán bộ khuyến nông chứ không ước chừng.
Lên liếp có tính toán. Khi lên liếp trồng cây ăn trái hay khóm, người ta tránh đưa tầng đất phèn bên dưới lên mặt, và thường để liếp nghỉ, rửa qua vài mùa mưa.
Chọn giống chịu phèn. Lúa ở vùng này thường là các giống được chọn để chịu điều kiện đất chua. Nhà nông hay hỏi nhau giống nào hợp đất ruộng mình, vì cùng một xã mà mỗi khoảnh một khác.
Theo lịch thời vụ chung. Xuống giống đồng loạt giúp quản lý nước, xả phèn, phòng sâu bệnh dễ hơn. Ruộng làm lệch lịch với cả cánh đồng thường thiệt nhiều thứ.
Quan sát cây cỏ trên đất. Người lâu năm nhìn cây năn, cỏ lác, màu nước là đoán được đất nặng hay nhẹ phèn. Đó là kinh nghiệm truyền miệng, không có trong sách.
Cây gì sống được trên đất phèn?
Cây tràm là cây “chịu đòn” giỏi nhất. Tràm sống được ở đất chua, ngập nước theo mùa. Rừng tràm vừa giữ đất, vừa cho gỗ, cho mật ong, là chỗ trú của chim.
Lúa là cây chính sau khi cải tạo. Nhờ kênh, bờ bao và kỹ thuật rửa phèn, nhiều vùng trước kia hoang đã thành ruộng lúa nhiều vụ. Lúa ở đây gắn liền với chuyện quản lý nước.
Khóm (dứa) trồng trên liếp. Khóm khá chịu chua, hợp với đất phèn đã lên liếp. Vùng Thạnh Hóa có những cánh đồng khóm trải dài trên đất phèn.
Sen và súng ở vùng trũng. Sen hợp với ao, ruộng ngập nước. Súng mọc tự nhiên mùa nước nổi, thành món rau quen thuộc.
Năn, lác, cỏ ống mọc tự nhiên. Đây là thảm cỏ của Đồng Tháp Mười xưa. Củ năn từng là món ăn lúc thiếu đói trong ký ức người lớn tuổi.
Cây ăn trái thì kén đất hơn. Trồng cây ăn trái lâu năm cần chọn chỗ đất cao, ít phèn, hoặc cải tạo kỹ. Không phải chỗ nào cũng trồng được.
Rau màu cần nước ngọt tốt. Rau ăn lá dễ bị ảnh hưởng nếu tưới nước phèn. Người ta thường dùng nước mưa, nước giếng hoặc nước đã xử lý cho rau.
Lục bình, bèo phát triển mạnh. Chúng phủ kín mặt kênh vào mùa nước, có nơi tận dụng lục bình làm nguyên liệu đan lát.
Nước sinh hoạt ở vùng phèn: người ta xoay sở thế nào?
Hứng nước mưa là thói quen lâu đời. Lu, khạp, bồn chứa nước mưa đặt quanh nhà là cảnh quen. Nước mưa ít phèn, dùng để nấu ăn, uống sau khi đun sôi.
Lắng phèn bằng phèn chua. Một cách dân gian là khuấy chút phèn chua vào lu nước kênh, để lắng rồi gạn phần trong. Cách này làm nước trong, nhưng chưa phải nước sạch để uống ngay.
Nay nhiều nơi có nước máy, nước sạch tập trung. Các trạm cấp nước nông thôn đã phủ tới nhiều tuyến dân cư. Mức độ phủ khác nhau theo xã, nên hỏi tại chỗ.
Nước giếng không phải lúc nào cũng tốt. Có giếng nhiễm phèn, nhiễm sắt, nước có mùi tanh, để lâu ngả vàng. Muốn dùng lâu dài nên xét nghiệm nước.
Lọc tại nhà phải đúng loại. Bộ lọc khử sắt, khử phèn khác với máy lọc nước uống thông thường. Mua thiết bị nên nói rõ nước nhà mình nhiễm gì.
Người ở xa về chơi nên mang nước uống. Tắm rửa ở nhà nghỉ thì bình thường, nhưng nước uống nên mua đóng chai hoặc dùng nước đun sôi do chủ nhà chuẩn bị.
Da, tóc có thể khô hơn khi tắm nước nhiễm phèn. Người nhạy cảm nên mang theo kem dưỡng. Nếu bị kích ứng da kéo dài thì nên hỏi bác sĩ.
Định mua đất ở thì kiểm nước trước. Nguồn nước quyết định chất lượng sống nhiều hơn mình tưởng. Hỏi hàng xóm, hỏi trạm cấp nước, và xét nghiệm nếu được.
Sống chung với phèn: chuyện kể của người trong vùng
Người lớn tuổi ở Tân Thạnh, Thạnh Hóa hay kể thời mới về khai hoang, đất chua đến mức gieo lúa xuống là cháy lá, nước kênh rửa mặt cũng xót mắt. Có mùa làm không đủ ăn, có người bỏ về quê cũ. Những ai bám lại thì học cách “đọc” đất, mỗi năm nhích thêm một chút.
Sự thay đổi không đến từ một phát minh lớn mà từ rất nhiều việc nhỏ cộng lại: đào kênh để thay nước, đắp bờ để giữ nước, chọn giống chịu chua, xuống giống đúng lịch, trồng tràm ở chỗ quá nặng phèn. Đất bây giờ vẫn phèn, chỉ là người ta biết sống với nó.
Điều đáng học ở đây là thái độ: không cố bẻ thiên nhiên theo ý mình mà nương theo nó. Chỗ nào làm lúa được thì làm lúa, chỗ nào chỉ hợp tràm thì để tràm, chỗ nào trũng quá thì để sen súng mọc. Đi một vòng Đồng Tháp Mười sẽ thấy bản đồ cây trồng chính là bản đồ độ phèn.
Với khách ghé chơi, hiểu chuyện phèn giúp nhìn cảnh khác đi. Một hàng tràm dọc kênh, một cánh đồng khóm trên liếp, một lu nước mưa trước hiên nhà đều có lý do của nó. Đó là cách vùng trũng này kể chuyện của mình mà không cần biển giới thiệu.
Câu hỏi thường gặp
Nước phèn có độc không?
Nước nhiễm phèn nặng có vị chua, chát, không nên uống trực tiếp và không tốt cho rau màu. Dùng cho sinh hoạt cần lắng lọc, còn nước uống nên là nước sạch đã xử lý hoặc đun sôi từ nguồn đạt chuẩn.
Làm sao biết đất mình có phèn hay không?
Dấu hiệu thường thấy là váng vàng như gỉ sắt trên mặt nước, đất sét xám bên dưới, nước trong bất thường. Muốn chắc chắn nên lấy mẫu đất gửi cơ quan khuyến nông hoặc phòng phân tích đất.
Vì sao vùng phèn lại trồng nhiều tràm?
Tràm chịu được đất chua và ngập nước theo mùa, nơi nhiều cây khác không sống nổi. Rừng tràm còn giữ đất, cho gỗ, mật ong và là nơi chim trú.
Đất phèn có làm nhà được không?
Làm được, nhưng nền đất yếu và nước có thể ăn mòn vật liệu. Trước khi xây nên hỏi kỹ sư về móng, cách xử lý nền và vật liệu chống ăn mòn.
Phèn chua dùng lắng nước có an toàn không?
Phèn chua giúp làm trong nước bằng cách kéo cặn lắng xuống, dùng lượng nhỏ theo kinh nghiệm dân gian. Nước sau khi lắng vẫn cần đun sôi hoặc lọc tiếp mới nên dùng để uống.
Đất phèn có cải tạo hẳn được không?
Rất khó làm mất hẳn phèn, vì tầng phèn nằm sâu bên dưới. Điều làm được là quản lý nước, rửa phèn, chọn cây phù hợp để đất cho năng suất ổn định qua năm tháng.
