Một ngôi nhà cổ Long An đọc được qua bốn thứ: mặt bằng (thường là ba gian hai chái), kiểu khung gỗ (nhà rường hay nhà xuyên trính), mái, và cách bố trí gian thờ ở chính giữa. Biết gọi tên mấy thứ đó, mình sẽ thấy hai ngôi nhà tưởng giống nhau thật ra khác nhau rất nhiều.
Vùng Long An cũ, nhất là quanh Cần Giuộc, Cần Đước, Tân An, còn khá nhiều nhà gỗ xưa của các gia đình điền chủ, thầy giáo, hương chức. Nhiều nhà vẫn có người ở, không treo biển, không bán vé. Khách đi ngang thường chỉ thấy một mái ngói sau hàng cau.
Bài này là một bộ "từ điển nhỏ" để nhìn những ngôi nhà ấy cho có đầu có đuôi.
Vì sao nhà cổ Long An lại nhiều đến vậy?
Đất Long An cũ nằm ngay cửa ngõ Sài Gòn, có sông Vàm Cỏ, có ruộng lúa tốt, nên từ cuối thế kỷ XIX nhiều gia đình khá giả đã dựng nhà lớn bằng gỗ. Gỗ tốt thường phải chở từ nơi khác về, theo đường sông cập tận bến nhà. Thợ giỏi được mời đến ở lại cả năm trời để dựng một căn.
Ngôi nhà không chỉ để ở. Nó là nơi thờ tổ tiên, nơi tiếp khách, nơi làm giỗ cho cả họ. Vì thế gian giữa luôn rộng và trang trọng nhất, còn chỗ ngủ, chỗ nấu ăn được đẩy ra hai bên và phía sau.
Qua chiến tranh, qua những đợt khó khăn, nhiều nhà đã bị tháo bán, bị bỏ hoang, hoặc được xây lại bằng gạch. Những căn còn lại hôm nay vì thế quý hơn ta tưởng. Mỗi căn là một dấu vết của một giai đoạn làm ăn, một kiểu sống của người miền Tây xưa.
Chuyện nên biết: không phải nhà nào trông cũ cũng là nhà cổ có giá trị kiến trúc. Có nhà chỉ vài chục năm tuổi nhưng làm theo kiểu xưa. Cách phân biệt chắc nhất là hỏi chủ nhà về gốc gác và nhìn kỹ kết cấu mộng gỗ, chứ không phải nhìn độ cũ của nước sơn.
Các kiểu nhà thường gặp: gọi tên cho đúng
Ở Nam Bộ, tên kiểu nhà thường dựa vào mặt bằng hoặc cách làm khung. Một ngôi nhà có thể vừa là "ba gian hai chái" (mặt bằng) vừa là "nhà xuyên trính" (khung).
| Tên gọi | Dựa vào | Nhận ra bằng cách nào |
|---|---|---|
| Ba gian hai chái | Mặt bằng | Ba gian chính ở giữa, hai chái thấp hơn ở hai đầu hồi |
| Nhà rường | Khung gỗ | Hệ kèo, xuyên lắp mộng cầu kỳ, ảnh hưởng nhà miền Trung |
| Nhà xuyên trính | Khung gỗ | Có thanh trính (xà ngang lớn) và các xuyên nối cột, phổ biến ở Nam Bộ |
| Nhà chữ đinh | Mặt bằng | Nhà trên nằm ngang, nhà dưới nối vuông góc phía sau như chữ "đinh" |
| Nhà xếp đọi | Mái | Hai nóc nhà nối song song, giữa có máng xối hứng nước |
| Nhà sàn ven sông | Nền | Một phần nhà vươn ra mặt nước trên cột, thường thấy ở bến sông |
Các tên gọi này có thể khác nhau đôi chút theo vùng và theo người thợ. Gặp tên lạ, cứ hỏi chủ nhà hoặc người thợ mộc lớn tuổi trong xóm.
Nhìn vào gian giữa: những món đồ nói lên điều gì?
Tủ thờ và bàn thờ đặt ở chính giữa. Đây là trục tâm linh của ngôi nhà. Mọi thứ khác được sắp xếp xoay quanh nó, kể cả hướng cửa chính.
Hoành phi treo cao trên bàn thờ. Tấm biển gỗ khắc chữ Hán, thường là lời răn dạy hoặc ước vọng của gia đình. Không đọc được chữ thì hỏi chủ nhà nghĩa của nó, đó là câu chuyện hay nhất trong nhà.
Liễn đối treo trên hai cột cái. Hai câu đối song song, cũng là lời dạy con cháu. Liễn chạm khảm xà cừ thường là của nhà khá giả.
Bộ ván, tràng kỷ phía trước. Chỗ ông chủ nhà tiếp khách, uống trà. Bộ ván gỗ nguyên tấm dày là món đồ rất được quý.
Bao lam ngăn gian thờ với phần tiếp khách. Khung gỗ chạm thủng, hay có dây nho, sóc, chim, hoa mai, hoa cúc. Bao lam càng dày nét thì gia chủ càng bỏ nhiều công.
Đôi lục bình hay chóe sứ hai bên. Đồ trưng bày thể hiện sự sung túc. Đừng tò mò hỏi giá; với chủ nhà đó là đồ gia bảo, không phải hàng hóa.
Bàn thờ ông bà và bàn thờ phụ. Có nhà thờ nhiều đời ở gian giữa, thờ người mới mất ở gian bên. Thấy nhang mới thắp là biết nhà vẫn giữ lệ cúng hằng ngày.
Ánh sáng tự nhiên rất ít. Gian giữa thường hơi tối, để giữ không khí trang nghiêm và mát. Không phải vì nhà xuống cấp.
Nhìn lên khung và mái: đọc tay nghề người thợ
Cột cái và cột quân. Cột cái là những cột cao ở giữa, đỡ phần nóc. Cột quân thấp hơn ở phía ngoài. Đếm hàng cột là biết nhà mấy gian, mấy chái.
Kèo và xuyên. Kèo là thanh gỗ chạy từ cột lên đỡ mái; xuyên là thanh nằm ngang xuyên qua cột để giằng. Chỗ hai thanh gặp nhau là nơi thợ khoe nghề nhất.
Trính. Thanh xà ngang lớn nối hai cột cái, chịu lực chính. Ở nhà xuyên trính, trính thường to, đẹp và có chạm.
Đầu đao, đầu kèo chạm hình. Hình lá cách điệu, đầu rồng, đuôi cá là các mô típ quen thuộc. Nét chạm sâu, sắc thường là thợ có nghề.
Mộng gỗ. Chỗ nối giữa các thanh dùng mộng, chốt gỗ, ít đinh. Nhờ đó khi một thanh hỏng có thể tháo ra thay.
Mái ngói âm dương. Lớp ngói ngửa xen lớp ngói úp, thoát nước tốt, nhìn từ xa như những đường gợn sóng. Nhiều nhà đã thay một phần bằng tôn, đó là chuyện bất đắc dĩ của chi phí.
Chái thấp và hiên rộng. Hai chái và hiên trước che mưa tạt cho vách gỗ, cũng là chỗ ngồi hóng mát buổi trưa.
Cửa bàn khoa. Phần trên chạm thủng hoặc song, phần dưới là ván kín. Đóng cửa vẫn thoáng gió mà người ngoài không nhìn thẳng vào trong.
Những sai lầm hay gặp khi "đọc" nhà cổ
Sai lầm thứ nhất là đánh giá nhà qua lớp sơn. Nhiều nhà được sơn PU bóng loáng khi tu sửa, trông mới tinh nhưng khung bên trong vẫn là gỗ trăm năm. Ngược lại, có nhà sơn bong tróc nhưng chỉ là nhà dựng lại gần đây. Hãy nhìn mộng gỗ và cách lắp ghép.
Sai lầm thứ hai là gán ngay cho ngôi nhà một câu chuyện ly kỳ. Mạng xã hội hay đồn nhà này của quan lớn, nhà kia có báu vật. Người viết khuyên nghe chủ nhà kể, đọc bảng giới thiệu nếu có, còn lại thì để ngỏ. Câu chuyện thật thường giản dị hơn nhưng đáng tin hơn.
Sai lầm thứ ba là coi mọi nhà cổ như điểm tham quan công cộng. Phần lớn nhà cổ ở Long An cũ là tư gia. Đứng ngoài cổng chụp mái nhà là được; muốn vào phải được mời, và nên đi cùng người quen trong vùng hoặc qua sự giới thiệu.
Sai lầm thứ tư là so sánh nhà này đẹp hơn nhà kia. Mỗi nhà được dựng theo túi tiền và ý thích của một gia đình ở một thời điểm. Nhà giản dị không kém giá trị, nó chỉ kể câu chuyện của một tầng lớp khác.
Mẹo nhỏ để đi xem nhà cổ cho có ích
Mang theo vài thuật ngữ. Gian, chái, kèo, xuyên, trính, bao lam, bàn khoa. Biết gọi tên đúng là chủ nhà tự nhiên cởi mở hơn.
Ghi chú thay vì chụp lia lịa. Một quyển sổ nhỏ ghi lại câu chuyện chủ nhà kể giữ được lâu hơn trăm tấm ảnh giống nhau.
Chụp từ ngoài sân trước. Ảnh toàn cảnh mặt tiền với hàng cột hiên, mái ngói là ảnh có giá trị nhất để so sánh các nhà sau này.
Xin phép rồi mới chụp gian thờ. Có nhà không muốn người lạ chụp bàn thờ tổ tiên. Tôn trọng là cách giữ cửa mở cho người đến sau.
Đi vào mùa khô. Đường làng khô ráo, nhà thoáng, ánh sáng tốt. Mùa mưa nhiều nơi lầy lội và nhà đóng cửa sớm.
Đừng đến vào ngày giỗ, ngày tết của gia đình. Thấy nhà đông người, có mâm cỗ là biết nhà đang có việc. Hẹn hôm khác.
Kết hợp với đình, chùa trong xóm. Đình và chùa làng thường có cùng đội thợ, cùng thời với nhà cổ. Xem cả ba sẽ thấy rõ "phong cách" của một vùng.
Gửi lại ảnh cho chủ nhà. Nhiều gia đình không có ảnh đẹp của chính nhà mình. Gửi lại vài tấm là một lời cảm ơn có ý nghĩa.
Câu hỏi thường gặp
Nhà ba gian hai chái nghĩa là gì?
Đó là kiểu mặt bằng có ba gian chính ở giữa, chia bởi các hàng cột, và hai chái thấp hơn ở hai đầu. Gian giữa dùng để thờ cúng, tiếp khách; các gian bên và chái là chỗ ở, chỗ để đồ.
Nhà rường và nhà xuyên trính khác nhau thế nào?
Cả hai đều là cách làm khung gỗ. Nhà rường mang ảnh hưởng miền Trung với hệ kèo lắp mộng cầu kỳ, còn nhà xuyên trính phổ biến ở Nam Bộ với thanh trính lớn nối cột cái. Nhìn kỹ hệ kèo trên trần là phân biệt được.
Vì sao nhà cổ miền Tây thường hơi tối?
Mái thấp, hiên rộng và cửa bàn khoa giúp nhà mát, tránh nắng gắt. Gian thờ ở giữa vốn được giữ không khí trầm, ít ánh sáng, nên tối là do thiết kế chứ không phải do hỏng.
Làm sao biết một ngôi nhà có phải nhà cổ thật?
Nhìn kết cấu mộng gỗ, chân cột kê đá, độ mòn tự nhiên của gỗ ở bậc cửa, và hỏi gốc gác từ chủ nhà. Nhà được xếp hạng di tích thì có thể tra thông tin ở cơ quan văn hóa địa phương.
Có được tự ý vào nhà cổ để chụp ảnh không?
Không. Phần lớn nhà cổ ở vùng Long An cũ là tư gia. Chụp từ ngoài đường thì được, còn vào trong phải có lời mời hoặc xin phép chủ nhà.
Mái ngói âm dương có ưu điểm gì?
Lớp ngói ngửa làm máng dẫn nước, lớp ngói úp che khe hở, nên mái thoát nước nhanh và thoáng. Nhược điểm là nặng và cần thợ lợp có nghề khi sửa.
