Ở phần Long An cũ của tỉnh Tây Ninh mới, ruộng lúa chủ yếu làm hai vụ chính là Đông Xuân và Hè Thu; nơi có đê bao chắc thì làm thêm vụ Thu Đông. Ngày gieo, ngày gặt mỗi vùng mỗi khác, vì vùng trũng Đồng Tháp Mười phải canh nước lũ đầu nguồn, còn vùng hạ gần sông Vàm Cỏ phải né nước mặn mùa khô.
Người đi đường thấy đồng lúa lúc xanh, lúc vàng, lúc trơ gốc rạ, lúc ngập trắng nước mà ít khi biết cánh đồng đang ở đoạn nào của năm. Bài này đặt các mùa đó cạnh nhau, kể đất phèn làm khó người trồng ra sao, và đọc một cánh đồng thế nào cho đúng.
Ba vụ lúa trong năm ở Long An cũ
Mốc tháng dưới đây là khung thường gặp tính theo dương lịch; mỗi năm, mỗi vùng có thể lệch sớm muộn vài tuần theo lịch xuống giống của ngành nông nghiệp địa phương.
| Vụ | Xuống giống | Thu hoạch | Đặc điểm |
|---|---|---|---|
| Đông Xuân | Cuối năm, khi nước lũ rút | Khoảng đầu năm sau, quanh và sau Tết | Vụ chính, trời mát, nắng đều, lúa thường đẹp nhất |
| Hè Thu | Giữa mùa khô sang đầu mùa mưa | Giữa năm | Nắng gắt, sâu bệnh nhiều, gặt có khi gặp mưa |
| Thu Đông | Ngay sau Hè Thu | Trước hoặc trong mùa lũ, nhờ đê bao | Chỉ làm được ở nơi đê bao chắc, rủi ro cao hơn |
Muốn biết chính xác, hỏi lịch xuống giống của xã: lịch này được đưa ra để cả cánh đồng gieo cùng đợt, né rầy và né nước.
Đồng Tháp Mười: lúa trên đất phèn và theo con nước
Phần phía tây bắc của Long An cũ nằm trong vùng trũng Đồng Tháp Mười, nơi mỗi năm nước từ thượng nguồn sông Mê Kông tràn về trong mùa lũ. Đất ở đây nhiều phèn, ngày trước là đồng hoang, cỏ năn, tràm. Người mở đất phải đào kênh, đắp bờ, xổ phèn suốt nhiều thế hệ mới thành ruộng lúa như bây giờ.
Phèn là thứ người ngoài khó hình dung. Đầu mùa mưa, nước mưa làm phèn trong đất trồi lên, nước kênh có lúc trong vắt nhưng chua, váng vàng đỏ đọng ven bờ. Ruộng nào xổ phèn kém thì mạ vàng lá, cây còi. Vì vậy ở đây người ta hay nói "xổ phèn, rửa ruộng" trước khi sạ, chứ không gieo ngay như vùng phù sa ngọt.
Mùa lũ là lúc nhiều cánh đồng không làm lúa, nước trải trắng tới chân trời. Có nơi đó là mùa nghỉ của đất, nước đem phù sa về, rửa bớt phèn, rồi lũ rút là vào vụ Đông Xuân. Có nơi đắp đê bao để làm thêm vụ ba; cái được là thêm một vụ thu, cái mất là đất ít được nghỉ và đê phải chắc.
Không có câu trả lời chung là làm hai vụ hay ba vụ thì tốt hơn. Năm lũ lớn, đê yếu, vụ ba có thể mất trắng; năm lũ nhỏ, ruộng ngoài đê lại thiếu phù sa. Người làm ruộng lâu năm thường nói phải nhìn con nước từng năm mà quyết.
Đọc một cánh đồng lúa theo màu và theo tiếng máy
Mặt nước loáng, ruộng trống. Ruộng vừa được trục, san phẳng, chuẩn bị sạ. Thấy cò trắng đi theo máy cày là đang đúng đoạn này.
Xanh non mỏng như rêu. Lúa mới sạ vài tuần. Lúc này chim, chuột và ốc là nỗi lo lớn, ruộng hay có người đi thăm sáng sớm.
Xanh đậm, mặt ruộng kín. Lúa đã đẻ nhánh, đang lớn. Mùi thuốc phun thoảng qua là chuyện thường; đừng dừng xe ngay chỗ người ta đang xịt.
Ngả vàng từ chân lên ngọn. Lúa đang chín. Vài ngày nữa là gặt, chủ ruộng canh trời từng buổi.
Tiếng máy gặt rền buổi sáng. Máy gặt đập liên hợp chạy, lúa vô bao ngay tại ruộng. Thương lái thường đã chốt giá trước khi máy xuống.
Những cuộn rơm tròn nằm rải rác. Máy cuộn rơm chạy sau máy gặt; rơm được bán cho người nuôi bò, trồng nấm. Ngày trước rơm bị đốt, giờ đã thành tiền.
Gốc rạ trơ, đồng cháy đen. Có nơi vẫn đốt đồng để dọn ruộng nhanh. Khói làm mờ đường, đi xe máy nên chạy chậm và tránh hít khói.
Nước trắng đồng, chỉ còn bờ cây. Ruộng đang trong mùa lũ hoặc đang nghỉ. Ở Đồng Tháp Mười đây là cảnh của mùa nước nổi.
Ruộng khô nứt nẻ cuối mùa khô. Vùng hạ có khi bỏ ruộng chờ mưa vì nước kênh bị mặn, chưa dám bơm vào.
Từ hạt lúa đến bao gạo: ai làm gì sau vụ gặt
Phần lớn nông dân bán lúa tươi ngay tại ruộng, không đem phơi như ngày xưa. Thương lái hoặc người của nhà máy xuống xem lúa, chốt giá, rồi máy gặt chạy là lúa vô bao, chở thẳng đi sấy. Cái lợi là nhanh, đỡ công; cái thiệt là nông dân ít khi giữ được lúa chờ giá lên.
Lúa đi qua lò sấy rồi tới nhà máy xay xát, lau bóng, tách thành gạo nguyên, tấm, cám. Gạo có thể về chợ trong nước, có thể đi xuất khẩu. Mỗi khâu lấy một phần lời, nên giá lúa ở ruộng và giá gạo ở chợ thành phố chênh nhau xa là chuyện thường, không hẳn có ai ăn gian.
Những năm gần đây nhiều nơi làm cánh đồng lớn, liên kết với doanh nghiệp để có đầu ra ổn hơn. Mô hình này giúp chung giống, chung lịch, bán cùng giá, nhưng cũng đòi nông dân theo đúng quy trình và chịu điều kiện hợp đồng. Ai định tham gia nên đọc kỹ điều khoản về chất lượng và giá.
Một chi tiết nhỏ mà quan trọng: vụ nào trúng mùa đều cả vùng thì giá thường giảm. Người làm ruộng giỏi không chỉ giỏi trồng, mà còn phải chọn giống được giá và chọn lúc bán.
Những điều người mới về vùng lúa nên biết
Lịch thời vụ là lịch chung. Gieo lệch lịch xã là dễ hứng rầy, chuột từ ruộng xung quanh dồn sang.
Nước kênh không phải lúc nào cũng dùng được. Đầu mùa mưa nước chua phèn, cuối mùa khô vùng hạ bị mặn. Hỏi người xung quanh trước khi bơm.
Ốc bươu vàng phá lúa non. Mới sạ là ốc ăn mạ. Người ta nhặt ốc, đặt bẫy, giữ mực nước hợp lý.
Chuột đồng theo mùa. Lúa trổ là chuột phá. Không tự ý giăng điện bẫy chuột, vừa trái luật vừa từng gây chết người.
Thuốc bảo vệ thực vật phải đúng liều, đúng lúc. Phun bừa vừa tốn tiền, vừa làm lúa không bán được cho chỗ mua kỹ.
Thuê máy phải đặt trước. Mùa gặt máy chạy theo lịch, ai đặt trước có trước. Ruộng nhỏ, bờ yếu thì máy khó vào.
Đồng đất có tiếng nói riêng. Đường nước, bờ chung, cống chung có lệ của xóm. Muốn yên thì hỏi kỹ trước khi đắp bờ hay đặt máy bơm.
Hỏi khuyến nông khi đổi giống. Giống mới hứa năng suất cao nhưng chưa chắc hợp phèn, hợp nước vùng mình.
Câu hỏi thường gặp
Long An một năm làm mấy vụ lúa?
Phổ biến là hai vụ Đông Xuân và Hè Thu; nơi có đê bao chắc làm thêm vụ Thu Đông thành ba vụ. Số vụ thực tế tuỳ vùng, tuỳ năm lũ và năm mặn.
Lúa vụ nào ngon và được giá nhất?
Vụ Đông Xuân thường cho lúa đẹp, năng suất cao nhờ trời mát, nắng đều. Giá còn tuỳ thị trường từng năm nên không có vụ nào luôn được giá.
Đất phèn ở Đồng Tháp Mười ảnh hưởng gì đến cây lúa?
Phèn làm nước và đất chua, lúa non dễ vàng lá, còi cọc. Người trồng phải xổ phèn, rửa ruộng, bón vôi và chọn giống chịu phèn.
Mùa nước nổi ở vùng lúa Long An là tháng mấy?
Thường từ khoảng giữa mùa mưa đến cuối năm, khi nước thượng nguồn đổ về; đỉnh lũ mỗi năm một khác. Lúc đó nhiều cánh đồng ngập trắng, chỉ ruộng trong đê bao mới làm lúa.
Đi xem đồng lúa chín đẹp vào lúc nào?
Quanh mùa gặt Đông Xuân là lúc lúa vàng đều và trời trong. Nên hỏi người địa phương vì mỗi xã gặt lệch nhau vài tuần.
Nông dân bán lúa thế nào?
Phần lớn bán lúa tươi tại ruộng cho thương lái hoặc qua hợp đồng liên kết. Lúa được chở đi sấy và xay xát, ít nhà còn phơi trữ như trước.
