Chùa cổ ở vùng Long An cũ phần lớn là chùa làng: do người trong vùng góp công dựng, nhiều đời trùng tu, gắn chặt với nhịp sống xóm ấp. Chùa Tôn Thạnh ở Cần Giuộc là cái tên hay được nhắc nhất, vì tuổi đời lâu và vì gắn với câu chuyện văn chương của vùng Cần Giuộc. Đến những ngôi chùa này là để cảm nhận sự yên tĩnh và đọc các lớp thời gian trên mái, trên cột.
Chùa làng không có khu du lịch, không có hàng quán bao quanh. Có khi chỉ là một sân rộng, vài cây cổ thụ, một vị sư già và mấy người công quả. Chính sự giản dị đó làm người thành phố về đây thấy nhẹ lòng.
Bài viết nói về cách đọc một ngôi chùa làng và những phép ứng xử để không làm phiền nơi tu tập.
Chùa Tôn Thạnh có gì khiến người ta nhớ?
Chùa Tôn Thạnh nằm ở vùng Cần Giuộc, là một trong những ngôi chùa có tuổi đời lâu ở Long An cũ. Người trong vùng vẫn kể chùa gắn với cụ Đồ Chiểu, tức nhà thơ Nguyễn Đình Chiểu, và với bài văn tế nổi tiếng về nghĩa sĩ Cần Giuộc. Chi tiết cụ thể của câu chuyện ấy, nên nghe người trong chùa kể hoặc đọc bảng giới thiệu tại chỗ thay vì tin những bản kể lại trên mạng.
Kiến trúc chùa mang dáng chùa Nam Bộ: mái ngói thấp, nhiều lớp mái chồng nhau, hàng cột gỗ trong chánh điện, khung cảnh có cây cao bóng mát. Qua nhiều lần trùng tu, có những phần được làm mới, xen giữa những phần gỗ cũ. Nhìn kỹ sẽ thấy sự khác biệt màu gỗ, kiểu ngói giữa các giai đoạn.
Điều đáng quý của chùa không nằm ở một món đồ cụ thể nào, mà ở chỗ nó vẫn là nơi tu tập, nơi người dân đến lễ Phật vào ngày rằm, mùng một. Di tích sống là di tích còn người dùng nó đúng chức năng của nó.
Khách đến nên nhớ: đây không phải điểm tham quan có hướng dẫn viên. Muốn biết thêm, hãy hỏi nhỏ nhẹ một vị sư hay người công quả khi họ rảnh tay, và chấp nhận rằng có hôm không ai có thời gian tiếp.
Bố cục một ngôi chùa làng Nam Bộ: đi từ ngoài vào
Cổng tam quan. Cổng ba lối, lối giữa thường dành cho chư tăng hoặc dịp lễ. Khách đi lối bên là đúng phép.
Sân chùa và cây cổ thụ. Cây bồ đề, cây sao, cây me lâu năm là "người giữ chùa" theo cách nói của người dân. Sân rộng để tổ chức lễ và phơi lúa ngày xưa.
Tượng Quan Âm lộ thiên. Nhiều chùa có tượng Quan Âm đứng ngoài sân, giữa hồ nước hay bồn hoa. Đây là nơi nhiều người dừng lại vái trước khi vào chánh điện.
Chánh điện. Nơi thờ Phật, trung tâm của chùa. Bước vào thì cởi giày dép, cất nón, nói nhỏ.
Nhà tổ. Phía sau chánh điện, thờ các vị tổ sư và các đời trụ trì. Đây là phần nhiều chùa cổ còn giữ đồ thờ, bài vị lâu đời nhất.
Nhà giảng, nhà trai. Nơi sinh hoạt, thọ trai của chư tăng và Phật tử. Khách không tự vào nếu không được mời.
Khu tháp mộ. Tháp mộ các vị hòa thượng thường nằm phía sau hoặc bên hông chùa. Đi qua giữ yên lặng, không ngồi lên bệ tháp.
Giếng nước, ao sen. Nhiều chùa làng còn giếng cũ, ao sen. Đây là cảnh rất đẹp vào buổi sáng, nhưng giữ khoảng cách an toàn với mép ao, nhất là khi có trẻ nhỏ.
Đi chùa cổ cho đúng phép
Mặc áo có tay, quần hoặc váy dài. Đây là phép chung khi vào chùa ở mọi nơi, chùa làng càng được người lớn tuổi để ý.
Tránh giờ thọ trai và giờ nghỉ trưa. Buổi trưa chùa yên tĩnh để chư tăng nghỉ. Đến sáng sớm hoặc chiều là hợp hơn.
Đi ngày thường để thấy chùa thật. Ngày rằm, mùng một chùa đông, ồn hơn. Muốn ngắm kiến trúc và cảm nhận sự yên tĩnh thì đi ngày thường.
Thắp nhang ở nơi quy định. Nhiều chùa hạn chế thắp nhang trong chánh điện để giữ không khí và tránh cháy. Hỏi trước, đừng tự cắm nhang khắp nơi.
Công đức tùy tâm, bỏ vào hòm. Không nhét tiền vào tay tượng, vào bát hương. Hòm công đức là chỗ đúng.
Không chụp ảnh trong lúc tụng kinh. Tiếng chụp, ánh đèn làm phiền người đang hành lễ. Chờ xong khóa lễ rồi hãy chụp.
Không trèo lên bệ tượng, lan can. Kể cả để có góc ảnh đẹp. Ở chùa cổ, nhiều chỗ đã yếu, trèo lên vừa thất lễ vừa nguy hiểm.
Không bàn chuyện tâm linh "giải hạn" với người lạ ở cổng. Gặp người mời xem quẻ, bán vật phẩm "trừ tà" quanh cổng chùa, cứ lịch sự từ chối. Nhà chùa không đứng sau những dịch vụ kiểu đó.
Nhìn các lớp trùng tu: chùa cổ không đứng yên
Một ngôi chùa trăm năm ở miền Tây gần như chắc chắn đã qua nhiều lần sửa. Mái ngói thay, cột gỗ mục thay, có lần chiến tranh làm hư hại phải dựng lại. Vì vậy, khi đứng trong chánh điện, mình sẽ thấy cột này màu gỗ sẫm, cột kia màu sáng hơn; tường này vôi cũ, tường kia sơn mới.
Có người buồn khi thấy chùa cổ được "làm mới" quá tay: gạch men bóng thay nền gạch tàu, cột bê tông thay cột gỗ. Nỗi buồn đó có lý. Nhưng cũng nên hiểu rằng nhà chùa phải cân giữa giữ dáng xưa và an toàn cho người đến lễ, giữa kinh phí ít ỏi và mái nhà dột.
Người đi xem có thể làm gì? Chụp lại, ghi lại những phần còn cũ để làm tư liệu. Khi có dịp, góp ý nhẹ nhàng hoặc giới thiệu nhà chùa với người có chuyên môn về trùng tu di tích. Và trên hết, đừng chê bai trên mạng một cách gay gắt, vì người giữ chùa thường đã làm hết sức trong điều kiện của mình.
Đi nhiều chùa làng trong vùng Cần Giuộc, Cần Đước, mình sẽ dần nhận ra một "phong cách" chung: mái thấp, sân rộng, cây lớn, hồ nước. Đó là kiến trúc sinh ra cho khí hậu nóng ẩm và cho một cộng đồng nông nghiệp, nơi chùa cũng là chỗ dựa tinh thần của cả xóm.
Chùa, đình, miếu ở Long An cũ: khác nhau ở đâu?
Khách mới đến hay nhầm ba loại công trình này. Bảng sau giúp phân biệt nhanh.
| Công trình | Thờ ai | Ai trông coi |
|---|---|---|
| Chùa | Phật, các vị Bồ tát, tổ sư | Chư tăng hoặc ni, cùng Phật tử |
| Đình làng | Thành hoàng bổn cảnh, tiền hiền, hậu hiền | Ban quý tế, hội hương chức của làng |
| Miếu | Bà Chúa Xứ, Ông Tà, các vị thần địa phương | Người trong xóm, gia đình giữ miếu |
| Nhà thờ họ | Tổ tiên của một dòng họ | Con cháu trong họ |
Mỗi loại có phép ứng xử riêng. Ở chùa thì giữ thanh tịnh; ở đình thì tôn trọng nghi lễ của làng; ở miếu và nhà thờ họ thì nhớ đó là nơi riêng của một cộng đồng nhỏ.
Câu hỏi thường gặp
Chùa Tôn Thạnh nằm ở đâu?
Chùa nằm ở vùng Cần Giuộc, trước thuộc tỉnh Long An, nay thuộc tỉnh Tây Ninh. Tên xã đã đổi sau sắp xếp, nên tra địa chỉ trên cổng thông tin chính thức hoặc hỏi người dân địa phương.
Chùa Tôn Thạnh liên quan gì đến Nguyễn Đình Chiểu?
Người trong vùng kể chùa gắn với cụ Đồ Chiểu và bài văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc. Để biết chi tiết chính xác, nên đọc bảng giới thiệu tại chùa hoặc tài liệu của cơ quan văn hóa.
Đi chùa làng có cần mang lễ vật không?
Không bắt buộc. Một nén nhang, ít hoa hoặc trái cây là đủ nếu muốn dâng lễ. Công đức thì bỏ vào hòm, tùy tâm.
Có được ở lại chùa ăn cơm chay không?
Tùy chùa và tùy dịp. Ngày rằm, mùng một nhiều chùa có cơm chay cho Phật tử. Khách lạ nên hỏi trước, đừng tự vào nhà trai.
Chụp ảnh trong chánh điện có được không?
Nhiều chùa cho chụp nếu giữ yên lặng và không dùng đèn flash. Trong lúc tụng kinh thì không nên chụp; có chùa cấm hẳn, cứ hỏi trước.
Chùa và đình khác nhau thế nào?
Chùa thờ Phật, do chư tăng trông coi. Đình làng thờ Thành hoàng và các bậc có công lập làng, do ban quý tế của làng lo việc cúng tế.
