Ở vùng Đức Hòa (Long An cũ), khu di tích khảo cổ Bình Tả gồm mấy gò đất như Gò Xoài, Gò Đồn, Gò Năm Tước, nơi các nhà khảo cổ tìm thấy nền móng gạch và hiện vật thuộc văn hóa Óc Eo, một nền văn hóa cổ từng phát triển ở Nam Bộ vào những thế kỷ đầu Công nguyên. Gò Xoài là điểm hay được nhắc nhất, vì còn nền móng một kiến trúc gạch tương đối rõ.
Nói thẳng trước để khỏi thất vọng: đến đây không thấy tháp cao hay tượng lớn. Cái mình thấy là những lớp gạch cổ xếp thành nền, nằm trên gò đất giữa vườn ruộng. Ai thích lịch sử, thích tưởng tượng thì thấy hay; ai mong cảnh hoành tráng thì sẽ hụt hẫng.
Bài này giúp chuẩn bị đầu óc trước khi đi, để một buổi chiều ở Bình Tả trở thành một buổi đáng nhớ.
Óc Eo là ai và vì sao lại có mặt ở Long An?
Văn hóa Óc Eo là tên các nhà khảo cổ đặt cho một nền văn hóa cổ ở vùng đất Nam Bộ, gắn với những cư dân biết làm gạch, xây đền thờ, buôn bán đường xa. Tên gọi lấy theo một địa điểm khảo cổ ở miền Tây nơi lần đầu tìm thấy nhiều dấu tích. Sau đó, dấu tích cùng loại được tìm thấy rải rác khắp Nam Bộ, trong đó có vùng Long An cũ.
Vì sao lại ở Đức Hòa? Người ta lý giải rằng vùng này có các giồng đất cao hơn xung quanh, gần sông, thuận cho cư trú và đi lại bằng thuyền. Người xưa chọn những gò cao để dựng kiến trúc thờ tự, tránh nước ngập mùa mưa, giống như người miền Tây hôm nay vẫn tôn nền nhà.
Những gì tìm được ở Bình Tả gồm nền móng kiến trúc gạch và nhiều hiện vật. Một số hiện vật quý được nhắc đến trong các tài liệu giới thiệu, như những lá vàng có hình khắc hoặc chữ cổ. Phần lớn hiện vật đã được đưa về bảo tàng để bảo quản, nên ở hiện trường chủ yếu còn lại nền móng.
Cần nói cho đúng: những gì khảo cổ học biết về Óc Eo vẫn đang được nghiên cứu tiếp. Đừng tin những lời khẳng định chắc nịch kiểu "đây là kinh đô của vương quốc nọ" trên mạng. Khi muốn biết sâu, hãy đọc tài liệu của bảo tàng hoặc các công trình nghiên cứu có tên tác giả rõ ràng.
Đến Bình Tả, Gò Xoài nên nhìn những gì?
Hình dáng của gò. Đứng xa nhìn gò nổi lên giữa vùng đất thấp. Chính độ cao đó là lý do người xưa chọn chỗ này.
Nền móng gạch. Gạch Óc Eo thường to và dày hơn gạch hôm nay. Nhìn cách xếp lớp, các góc cạnh để hình dung khối kiến trúc từng đứng trên đó.
Mái che bảo vệ. Ở những điểm có nền móng lộ ra, thường có mái che để bớt mưa nắng làm gạch hư. Đứng ở vị trí cho phép, không bước vào trong khu nền.
Bảng giới thiệu tại chỗ. Nếu có bảng thông tin, đọc kỹ trước. Đó là nguồn đáng tin hơn những lời kể truyền miệng.
Khung cảnh xung quanh. Ruộng, vườn, nhà dân bao quanh gò. Di tích nằm giữa đời sống thường ngày, không bị rào tách hẳn.
Dấu vết của những đợt khai quật. Có chỗ thấy hố đào, gờ đất. Đó là dấu của công việc khảo cổ, không phải đất bị phá.
Hướng của nền móng. Các nhà nghiên cứu hay chú ý tới hướng kiến trúc. Mang theo la bàn trên điện thoại để tự xem cũng là một trò thú vị.
Những gò lân cận. Gò Đồn, Gò Năm Tước nằm trong cùng khu di tích. Hỏi người dân hoặc người trông coi đường tới, vì các gò không phải lúc nào cũng có lối rõ ràng.
Chuẩn bị cho một buổi đi khảo cổ "tay ngang"
Không cần là nhà nghiên cứu, chỉ cần chuẩn bị đúng vài việc là buổi đi có ý nghĩa hơn nhiều.
- Đọc trước một bài giới thiệu chính thống. Tìm tài liệu của bảo tàng hoặc cơ quan văn hóa về khu di tích Bình Tả và văn hóa Óc Eo. Mười lăm phút đọc trước bằng cả buổi đứng đoán.
- Hỏi tình trạng mở cửa. Khu di tích có thể đang tu bổ hoặc chỉnh trang. Hỏi cơ quan văn hóa địa phương hoặc người dân trước khi đi đường xa.
- Chọn giờ mát. Gò trống, ít bóng cây. Đi sáng sớm hoặc chiều muộn, mang nón, nước và kem chống nắng.
- Mặc đồ dễ đi. Giày đế bám, quần dài vì lối lên gò có cỏ, có thể có kiến, côn trùng.
- Ghé bảo tàng nếu có thể. Nhiều hiện vật nằm ở bảo tàng. Xem hiện vật trước hoặc sau khi ra hiện trường sẽ giúp hình dung trọn vẹn.
- Ghi lại cảm nhận, đừng chỉ chụp ảnh. Ảnh nền gạch thường giống nhau. Một vài dòng ghi chú về điều mình tưởng tượng mới là thứ đáng giữ.
Điều tuyệt đối không làm ở di tích khảo cổ
Không nhặt gạch, mảnh gốm làm kỷ niệm. Một mảnh vỡ nhỏ có thể là dữ liệu cho nhà nghiên cứu. Nhặt đi là xóa một phần lịch sử, và có thể vi phạm quy định bảo vệ di tích.
Không đào bới, không dùng máy dò kim loại. Việc khai quật chỉ được làm bởi cơ quan có thẩm quyền. Tự ý đào là phạm luật.
Không trèo lên nền móng. Gạch cổ giòn, một bước chân có thể làm bể lớp gạch đã nằm đó cả nghìn năm.
Không vẽ, khắc lên gạch. Nghe hiển nhiên nhưng vẫn có người làm. Đó là phá hoại di tích.
Không bỏ rác trên gò. Gò khảo cổ không có nhiều thùng rác. Mang rác theo ra ngoài.
Không thả drone khi chưa hỏi. Quy định về bay thiết bị có thể khác nhau theo khu vực. Hỏi trước người trông coi hoặc chính quyền địa phương.
Không mua bán hiện vật "Óc Eo" trôi nổi. Ngoài chợ đồ cổ có nhiều hàng giả và cả hàng thật có nguồn gốc mập mờ. Mua là tiếp tay cho đào trộm.
Báo cho chính quyền nếu thấy hiện vật lộ ra. Mưa lớn có khi làm lộ mảnh gốm, mảnh gạch. Để nguyên tại chỗ và báo cho người có trách nhiệm.
Vì sao một nền gạch lại quan trọng đến vậy?
Người ta hay hỏi: chỉ là đống gạch, sao phải giữ? Câu trả lời nằm ở chỗ Nam Bộ là vùng đất trẻ trong sử sách. Phần lớn ghi chép bằng chữ về vùng này chỉ dày lên từ vài trăm năm gần đây. Trước đó là một khoảng trống dài mà chỉ khảo cổ học mới lấp được.
Mỗi nền gạch cho biết người xưa đã dựng gì, dựng bằng vật liệu nào, đặt theo hướng nào. Mỗi mảnh gốm, mỗi hạt chuỗi cho biết họ buôn bán với ai, ăn uống ra sao. Ghép nhiều di chỉ lại, các nhà nghiên cứu vẽ ra được bức tranh về một vùng đất đã có người sống, có giao thương từ rất sớm.
Với người Long An cũ, điều đó có một ý nghĩa giản dị: mảnh đất mình đang cày cấy đã từng là nơi người xưa dựng đền, buôn bán, sinh sống. Lớp thời gian dưới chân dày hơn mình tưởng.
Vì vậy, khi đứng trên gò Bình Tả, đừng nghĩ mình đang xem "ít đồ". Hãy nghĩ mình đang đứng ở một trong những trang đầu tiên của cuốn sử đất này, một trang còn nhiều chữ chưa đọc ra.
Câu hỏi thường gặp
Khu di tích Bình Tả ở đâu?
Khu di tích nằm ở vùng Đức Hòa, trước thuộc tỉnh Long An, nay thuộc tỉnh Tây Ninh. Sau sắp xếp, tên xã có thay đổi, nên tra địa chỉ trên cổng thông tin chính thức hoặc hỏi UBND xã sở tại.
Đến Gò Xoài có thấy được hiện vật không?
Ở hiện trường chủ yếu còn nền móng kiến trúc gạch. Các hiện vật quý thường được bảo quản tại bảo tàng, nên muốn xem hiện vật thì nên hỏi bảo tàng trong tỉnh.
Văn hóa Óc Eo có từ bao giờ?
Các nhà nghiên cứu thường xếp văn hóa Óc Eo vào khoảng những thế kỷ đầu Công nguyên. Niên đại cụ thể của từng di chỉ khác nhau và vẫn được nghiên cứu tiếp.
Có nên đưa trẻ em đến khu khảo cổ không?
Nên, nếu chuẩn bị trước một câu chuyện cho trẻ, ví dụ "người xưa xây nhà trên gò để tránh nước". Trẻ dễ chán nếu chỉ đứng nhìn gạch, nên kết hợp với một buổi xem hiện vật ở bảo tàng.
Nhặt một mảnh gốm vỡ ở gò có sao không?
Có. Mảnh vỡ ở khu di tích là một phần của di chỉ, nhặt đi làm mất thông tin khảo cổ và có thể vi phạm quy định bảo vệ di sản. Thấy hiện vật lộ ra thì để nguyên và báo người có trách nhiệm.
Đi Bình Tả kết hợp được với điểm nào?
Có thể kết hợp với khu di tích Ngã Tư Đức Hòa và các đình, chùa trong vùng Đức Hòa để thành một buổi xem các lớp lịch sử khác nhau của cùng một vùng đất.
