Đình làng ở vùng Long An cũ là nơi thờ Thành hoàng bổn cảnh, vị thần bảo hộ của làng, cùng các bậc tiền hiền, hậu hiền đã có công khai khẩn, xây dựng làng. Mỗi năm, đình tổ chức lễ Kỳ Yên để cầu cho làng yên ổn, mùa màng thuận lợi; đó là dịp đáng xem nhất nếu muốn hiểu đời sống tinh thần của người nông dân vùng này.
Khác với chùa, đình không có sư trụ trì. Việc cúng tế do ban quý tế, những người lớn tuổi có uy tín trong làng, đảm nhận. Nghi thức có trình tự chặt chẽ, có người xướng, người đọc văn tế, có khi có đoàn hát bội đến diễn cho thần và cho dân cùng xem.
Bài viết giải thích các phần chính của lễ và cách đến dự mà không làm phiền người làng.
Đình làng Nam Bộ thờ ai và vì sao quan trọng?
Khi người Việt vào khẩn hoang vùng đất Nam Bộ, mỗi làng mới lập đều dựng đình. Đình là nơi thờ thần, cũng là nơi họp làng, xử việc làng, nơi bàn chuyện đào kênh, đắp đường. Vị thần được thờ thường là Thành hoàng bổn cảnh, có nơi giữ sắc phong do triều Nguyễn ban.
Bên cạnh Thành hoàng, đình thờ tiền hiền, những người đi trước khai phá đất, và hậu hiền, những người đến sau có công xây dựng. Đây là nét rất Nam Bộ: ghi nhớ người mở đất cụ thể, những người mà con cháu trong làng có khi còn biết tên tuổi.
Ở vùng Long An cũ, nhiều đình nằm sát sông rạch, vì ngày xưa giao thông chủ yếu bằng ghe xuồng. Sân đình rộng, có cây cổ thụ, có võ ca là nơi hát bội và nơi người làng ngồi xem. Có đình còn giữ được bộ khung gỗ và những mảng chạm khắc đẹp không kém nhà cổ.
Ngày thường, đình khá vắng, có khi đóng cửa, chỉ có người giữ đình thắp nhang. Ngày lễ thì cả làng tụ về. Muốn thấy đình "sống", phải chọn đúng ngày lễ.
Lễ Kỳ Yên diễn ra thế nào?
Trình tự có thể khác nhau ít nhiều giữa các đình, nhưng thường có những phần chính sau. Ngày lễ do từng làng quyết định theo lệ riêng, thường rơi vào khoảng đầu năm âm lịch hoặc mùa nông nhàn.
- Nghinh sắc. Đoàn người làng rước sắc thần, hoặc bài vị thần, từ nơi cất giữ về đình, có cờ lọng, nhạc lễ. Đây là phần đông vui, nhiều người đi theo.
- Túc yết. Lễ ra mắt thần, thường diễn ra vào buổi tối. Ban quý tế mặc áo lễ, dâng hương, dâng rượu theo tiếng xướng.
- Cúng tiền hiền, hậu hiền. Tưởng nhớ những người khai khẩn và xây dựng làng. Có nơi làm chung với các nghi thức khác.
- Đàn cúng thần nông, cúng cô hồn. Tùy đình, có thêm đàn cúng cầu mùa, cúng những vong linh không người thờ cúng.
- Chánh tế. Phần trang trọng nhất, thường vào khuya hoặc rạng sáng. Đọc văn tế, các vị chủ tế lạy theo nhịp xướng của người điều khiển nghi lễ.
- Hát bội, xây chầu. Nhiều đình mời đoàn hát bội diễn. Phần "xây chầu" là nghi thức mở màn trước khi diễn, người cầm chầu đánh trống khen chê theo diễn xuất.
- Hồi sắc và thụ lộc. Kết lễ, sắc thần được đưa về chỗ cũ. Người làng cùng ăn uống, chia lộc.
Mỗi đình có lệ riêng, nên trình tự ở trên chỉ là khung tham khảo. Muốn biết lịch cụ thể của từng phần, hãy hỏi ban quý tế của đình.
Ứng xử khi đến đình dự lễ
Hỏi lịch trước. Ngày lễ mỗi đình một khác. Hỏi ban quý tế, người giữ đình hoặc UBND xã. Đừng dựa vào một thông tin cũ trên mạng.
Ăn mặc chỉnh tề. Áo có tay, quần dài. Người làng làm lễ mặc áo dài khăn đóng; khách mặc lịch sự là đủ.
Đứng sau hàng người làm lễ. Không đứng chắn lối đi của ban quý tế, không bước vào khoảng sân giữa khi đang hành lễ.
Chụp ảnh từ xa, không flash. Lễ chánh tế diễn ra ban đêm. Đèn flash làm phiền các vị chủ tế lớn tuổi. Tắt âm thanh chụp.
Không tự ý cầm, chạm vào đồ thờ. Lọng, kiệu, đồ lễ là vật thiêng với người làng.
Muốn dâng lễ thì hỏi trước. Có đình nhận lễ vật của khách, có đình chỉ nhận qua ban tổ chức. Hỏi người giữ đình nơi đặt lễ.
Xem hát bội thì ngồi đúng chỗ. Hàng ghế đầu thường dành cho các vị cao niên, ban quý tế. Khách ngồi phía sau hoặc đứng xem.
Đừng đánh giá nghi lễ là "mê tín". Đây là tín ngưỡng dân gian gắn với cộng đồng, được người làng coi trọng. Tôn trọng là phép tối thiểu của người đến xem.
Giữ an toàn nơi đông người. Lúc rước sắc, đoàn người dài, có khi đi trên đường làng hẹp ven sông. Giữ trẻ nhỏ, giữ đồ đạc cá nhân.
Hát bội trong sân đình: món ăn tinh thần đang thưa dần
Ngày trước, lễ Kỳ Yên không thể thiếu hát bội. Đoàn hát dựng sân khấu ở võ ca, diễn mấy đêm liền. Các tích tuồng về trung hiếu tiết nghĩa vừa để cúng thần, vừa để dạy người. Người già ngồi xem thuộc lòng từng câu, trẻ con chạy quanh sân khấu.
Ngày nay nhiều đình vẫn giữ lệ mời hát bội, nhưng khán giả thưa dần. Có đình chuyển sang cải lương, có đình chỉ còn lễ cúng mà không diễn. Đó là thực tế khó tránh khi đoàn hát bội ngày một ít và chi phí mời đoàn không nhỏ.
Nếu có dịp xem hát bội trong sân đình, hãy ngồi đến hết một màn. Lần đầu xem có thể thấy lạ: mặt vẽ đậm, giọng hát cao, động tác cách điệu. Để ý màu mặt nạ vẽ trên mặt diễn viên: mỗi màu gợi tính cách nhân vật, như mặt đỏ thường gắn với người trung dũng.
Khách đến xem chính là một cách góp phần giữ nghề. Một khán giả chăm chú, một tràng vỗ tay đúng lúc làm các nghệ nhân vui hơn bất cứ lời khen nào trên mạng.
Đến đình ngày thường: xem gì khi không có lễ
Võ ca và sân đình. Nơi hát bội và tụ họp. Nhìn kích thước để hình dung một đêm lễ đông người.
Bộ khung gỗ chánh điện. Nhiều đình có cột, kèo chạm khắc, hoành phi, liễn đối đẹp không kém nhà cổ.
Bàn thờ thần. Chính giữa, nơi đặt sắc thần hoặc bài vị. Khách không tự ý tiến sát bàn thờ.
Bàn thờ tiền hiền, hậu hiền. Hai bên, ghi nhớ người mở đất. Đây là nét riêng của đình Nam Bộ.
Miếu nhỏ quanh đình. Có đình có miếu Ông Tà, miếu Bà, miếu thần nông trong khuôn viên.
Cây cổ thụ. Cây đa, cây me, cây sao có tuổi ngang đình. Người làng thường kể chuyện về những cây này.
Bia ghi công đức trùng tu. Danh sách người góp tiền tu bổ qua các đời, cho thấy đình là công trình của cả cộng đồng.
Bến sông trước đình. Nhiều đình nhìn ra sông rạch, là dấu vết của thời giao thông bằng ghe xuồng.
Câu hỏi thường gặp
Lễ Kỳ Yên là lễ gì?
Kỳ Yên là lễ cầu an hằng năm ở đình làng Nam Bộ, cầu cho làng yên ổn, mùa màng thuận lợi, người làng khỏe mạnh. Lễ do ban quý tế của đình tổ chức theo lệ riêng của từng làng.
Lễ Kỳ Yên diễn ra vào tháng nào?
Mỗi đình có ngày lễ riêng, nhiều nơi tổ chức vào đầu năm âm lịch hoặc mùa nông nhàn. Muốn biết chính xác, hãy hỏi ban quý tế hoặc người giữ đình.
Người ngoài làng có được dự lễ Kỳ Yên không?
Được, khách thường được chào đón nếu ăn mặc chỉnh tề và tôn trọng nghi lễ. Nên đứng phía sau, không chen vào khu vực hành lễ và hỏi trước nếu muốn dâng lễ.
Sắc thần là gì?
Sắc thần là văn bản phong tặng thần của triều đình xưa, được các làng giữ gìn như báu vật. Trong lễ Kỳ Yên, sắc thần được rước về đình trong phần nghinh sắc.
Ban quý tế là ai?
Ban quý tế là những người lớn tuổi, có uy tín trong làng, lo việc cúng tế và giữ gìn đình. Họ là người nên hỏi khi muốn biết lịch lễ và lệ làng.
Đình và miếu khác nhau thế nào?
Đình là nơi thờ Thành hoàng của cả làng, quy mô lớn, có ban quý tế. Miếu nhỏ hơn, thờ các vị thần như Bà Chúa Xứ, Ông Tà, thường do người trong xóm trông coi.
