Lần đầu đến Tây Ninh mới, ba chuyện nên biết trước: tỉnh giờ rất rộng, từ núi Bà Đen tới Đồng Tháp Mười, nên phải chọn vùng trước rồi mới chọn điểm; nắng ở đây gắt và khô hơn TP.HCM, nhất là giữa mùa khô; và phần lớn điểm nổi tiếng là nơi thờ tự, nên ăn mặc, nói năng cần chừng mực.
Người ở TP.HCM hay nghĩ Tây Ninh là chuyến đi trong ngày "lên núi Bà rồi về". Điều đó vẫn đúng với vùng núi, nhưng tỉnh mới còn cả nửa Long An cũ với nhà cổ, sông Vàm Cỏ, đồng sen, rừng tràm. Mỗi nửa có cái hay riêng, và có những cái dễ vướng riêng.
Dưới đây là những điều người địa phương thường nhắc khách lần đầu, không phải vì khách vụng, mà vì có những thứ chỉ ở lâu mới biết.
Trước khi đi: chuẩn bị gì cho hợp đất này
Chọn một vùng cho mỗi ngày. Núi Bà Đen và Tòa Thánh đi chung một ngày được. Nhà trăm cột, Tân An đi chung một ngày được. Nhưng ghép núi Bà với Làng nổi Tân Lập vào một ngày là ngồi xe nhiều hơn đứng ngắm.
Mang nón rộng vành và áo khoác mỏng. Nắng mùa khô ở vùng đất cao Tây Ninh rát da từ chín giờ sáng. Áo khoác mỏng vừa che nắng vừa dùng làm áo phủ vai khi vào nơi thờ tự.
Chuẩn bị quần dài hoặc váy qua gối. Tòa Thánh, chùa trên núi Bà, đình miếu ở Long An đều không hợp với quần đùi, áo hai dây. Có nơi nhắc nhở, có nơi không nói gì nhưng người trong làng nhìn.
Mang theo giấy tờ tuỳ thân bản gốc. Đi gần biên giới, qua trạm kiểm soát, nhận phòng nhà nghỉ đều có thể cần. Ảnh chụp trong điện thoại không phải lúc nào cũng được chấp nhận.
Sạc đầy pin và tải bản đồ ngoại tuyến. Ở vùng biên và vùng trũng, có đoạn sóng điện thoại yếu. Pin dự phòng nhỏ nhẹ hơn nhiều so với cái giá của việc lạc giữa đồng.
Hỏi trước lịch lễ nếu đi dịp tết, rằm. Tháng Giêng là mùa hội núi Bà, ngày rằm và ngày vía rất đông. Nếu muốn yên tĩnh, tránh những ngày đó; nếu muốn dự lễ, chuẩn bị tinh thần chen chúc và đi thật sớm.
Đổi một ít tiền lẻ. Gửi xe, mua nước, mua nhang ở chân núi, ăn ở chợ quê đều tiện tiền lẻ. Không phải hàng nào cũng nhận chuyển khoản, nhất là hàng rong.
Ghi lại số khẩn cấp. Số cấp cứu 115, công an 113, cứu nạn 112 dùng chung cả nước. Biết sẵn, đỡ luống cuống khi cần.
Nắng Tây Ninh không giống nắng Sài Gòn
Nhiều người ở TP.HCM coi nhẹ chuyện nắng vì nghĩ "cũng miền Nam, cũng vậy". Nhưng vùng Tây Ninh cũ là đất cao, đất xám, ít sông rạch hơn, đường dài thẳng ít bóng cây. Giữa trưa mùa khô, mặt đường hắt hơi nóng lên, đứng chờ xe năm phút đã thấy choáng.
Chuyện thực tế: khách đi núi Bà Đen giữa trưa tháng Ba, tháng Tư hay mệt nhất không phải lúc leo mà lúc xuống, khi cơ thể đã mất nước mà quên uống. Người địa phương lên núi từ sáng sớm hoặc chiều muộn, giữa trưa thì ngồi nghỉ trong chùa, quán.
Ở vùng Long An cũ, nắng ẩm hơn, nhiều sông nước hơn nên đỡ rát, nhưng ra đồng sen, đồng lúa trống trải thì cũng không có chỗ trú. Đi Đồng Tháp Mười mùa khô nên đi từ tinh mơ, về trước mười giờ, chiều ba bốn giờ mới ra lại.
Mang nước nhiều hơn mình nghĩ, thêm gói muối uống hoặc chút đồ ăn mặn. Người lớn tuổi, trẻ nhỏ, người có bệnh tim mạch, huyết áp nên hỏi bác sĩ trước nếu định leo núi hay đi bộ lâu ngoài nắng.
Ở nơi thờ tự: những điều nhỏ mà quan trọng
Tòa Thánh có giờ cúng, không phải lúc nào cũng vào sâu được. Khách được tham quan nhưng có khu vực và giờ dành riêng cho tín đồ. Làm theo hướng dẫn của người giữ trật tự, đừng tự ý đi vào.
Cởi giày dép khi vào trong điện. Nhiều nơi để giày ở ngoài; nếu không chắc, nhìn người địa phương làm theo. Mang dép dễ tháo sẽ đỡ lúng túng.
Không chụp ảnh thẳng vào người đang cúng. Chụp kiến trúc từ xa được, nhưng đưa máy sát mặt người đang lễ là thiếu tế nhị. Nơi nào ghi cấm chụp thì cất máy.
Đứng đúng phía khi xem lễ. Ở Tòa Thánh, khách xem lễ thường được bố trí chỗ riêng. Đứng chắn lối đi của chức sắc, tín đồ là điều nên tránh.
Nói nhỏ, không đùa giỡn lớn tiếng. Trẻ con chạy nhảy, nhóm bạn cười đùa trong chánh điện là điều người giữ chùa hay phải nhắc nhất.
Cúng vừa lòng, không cần nhiều. Ở chân núi Bà có nhiều hàng mời mua lễ lớn, nhang to. Lễ không cần to; một nén nhang, chút hoa quả là đủ thành tâm.
Cẩn thận với người tự xưng "thầy" xem giùm. Ở chỗ đông khách đôi khi có người mời xem quẻ, giải hạn, nói chuyện xui rủi rồi gợi ý làm lễ tốn kém. Đó là chiêu gieo lo rồi bán giải pháp; lịch sự từ chối là xong.
Hỏi trước khi bước vào khuôn viên tư gia có thờ tự. Ở Long An, nhiều nhà cổ vẫn có người ở và có bàn thờ gia tiên. Xin phép chủ nhà trước khi vào, và đừng ngồi lên bàn ghế cổ.
Ăn uống và mua đặc sản không bị hớ
Ăn ở chỗ người địa phương ngồi. Quán đông người làm, người đi chợ ngồi buổi sáng thường ngon và giá phải chăng hơn quán bày sẵn đón khách du lịch.
Hỏi giá trước khi gọi món theo cân. Cá, lươn, ếch đồng ở vùng Đồng Tháp Mười hay tính theo ký. Hỏi giá và hỏi cân bao nhiêu trước khi chế biến là thói quen bình thường, không ai giận.
Bánh tráng phơi sương mua đúng mùa, đúng chỗ. Mua ở nơi làm hoặc chợ địa phương ở vùng Trảng Bàng thì tươi hơn. Bánh để lâu bị cứng, mất vị dẻo.
Muối tôm xem màu và mùi. Muối tôm ngon có mùi tôm rõ, không hôi, không quá đỏ. Màu đỏ rực bất thường nên dè chừng.
Mãng cầu chọn trái mắt to, cầm nặng tay. Mãng cầu vùng chân núi Bà là đặc sản; trái chín vừa ăn mắt nở, ấn nhẹ thấy mềm. Mua mang về xa thì chọn trái còn hơi cứng.
Rượu không rõ nguồn gốc thì đừng mua. Rượu Gò Đen nổi tiếng nên có hàng nhái. Mua ở nơi có địa chỉ rõ ràng, có nhãn, và uống có chừng mực, nhất là khi còn lái xe.
Hàng ở cửa khẩu: nhớ quy định hải quan. Hàng hoá mua qua biên giới có định mức miễn thuế và danh mục cấm. Hỏi rõ trước khi mua nhiều, đừng nghe lời mách cách giấu đồ.
Đừng vội vì lời "hôm nay giá chót". Chiêu giục quyết nhanh gặp ở nhiều điểm du lịch. Đi thêm vài sạp so giá rồi quyết cũng không muộn.
Tây Ninh và Long An: đi một tỉnh, gặp hai nếp người
Gặp người vùng núi Bà, khách hay để ý người ta nói chuyện chậm, hiền, có chút cẩn trọng của đất đạo. Ở vùng Tòa Thánh, nhiều gia đình theo đạo Cao Đài, áo dài trắng đi cúng thời là cảnh thường ngày, không phải dựng lên cho khách xem.
Xuống vùng Long An cũ, nhất là vùng sông nước Cần Đước, Cần Giuộc, giọng nói nhanh hơn, ăn uống mặn mòi hơn, nhịp sống gần với TP.HCM hơn. Vùng Đồng Tháp Mười thì khác nữa: người ta nói chuyện con nước, mùa lúa, cá linh như nói chuyện thời tiết.
Chỗ giống nhau là hiếu khách mà không chèo kéo. Hỏi đường thì người ta chỉ tận tình, có khi dẫn ra tận đầu ngõ. Ngược lại, khách cũng nên đáp lại bằng sự tôn trọng: đừng chê món ăn trước mặt chủ quán, đừng so tỉnh này tỉnh kia.
Ai muốn hiểu sâu hơn hai nếp người này thì nên ở lại qua đêm, ăn một bữa cơm nhà, nghe chủ nhà kể chuyện ngày xưa. Một chuyến đi trong ngày chỉ đủ thấy cảnh, chưa đủ thấy người.
Câu hỏi thường gặp
Đi Tây Ninh mới lần đầu nên chọn vùng nào?
Nếu chỉ có một ngày, chọn vùng núi Bà Đen và Tòa Thánh là dễ nhất vì hai điểm gần nhau. Có thêm ngày thì xuống vùng hạ Vàm Cỏ xem nhà cổ, hoặc dành riêng hai ngày cho Đồng Tháp Mười.
Vào Tòa Thánh Tây Ninh có cần đăng ký trước không?
Khách tham quan thông thường không cần đăng ký, nhưng phải ăn mặc kín đáo và làm theo hướng dẫn của người giữ trật tự. Đoàn đông nên liên hệ trước để được sắp xếp chỗ xem lễ.
Đi Tây Ninh có cần mang hộ chiếu không?
Chỉ cần nếu định qua cửa khẩu sang Campuchia. Đi chơi trong tỉnh thì mang căn cước công dân bản gốc là đủ, nhưng nên mang theo vì gần biên giới có thể bị kiểm tra.
Tháng mấy đi Tây Ninh mới đỡ nóng?
Cuối mùa mưa và đầu mùa khô, khoảng tháng Mười Một tới tháng Một, trời dịu và ít mưa hơn. Tháng Ba, tháng Tư là nắng gắt nhất, đi phải tránh giữa trưa.
Có nên mua đặc sản ở các sạp ven quốc lộ không?
Mua được, nhưng nên xem kỹ hàng, hỏi giá và so vài sạp. Hàng ở nơi sản xuất hoặc chợ địa phương thường tươi hơn, và có thể hỏi rõ nguồn gốc.
Người lớn tuổi đi Tây Ninh có vất vả không?
Đi tham quan bằng xe và dùng cáp treo thì không quá vất vả, miễn tránh giờ nắng gắt và mang đủ nước. Người có bệnh tim mạch, huyết áp hoặc khớp gối nên hỏi bác sĩ trước khi leo núi hay đi bộ lâu.
