Những cánh đồng thanh long ở Châu Thành (Long An cũ) sáng đèn mỗi tối vì nông dân đang "chong đèn": thắp sáng vườn vài tuần liền để cây tưởng ngày còn dài, từ đó ra hoa trái vụ. Nhờ vậy vườn có trái bán vào mùa đông xuân, dịp Tết, lúc thanh long chính vụ đã hết và giá thường nhích lên.
Nhìn từ xa thì đẹp như lễ hội, nhưng với người trồng đó là một ván tính toán: tiền điện, tiền phân, công chăm, rồi trông vào giá lúc trái chín. Bài này kể đèn được thắp để làm gì, vụ thanh long xoay quanh nó ra sao, và người ghé xem nên đi thế nào cho phải phép với chủ vườn.
Chong đèn thanh long là gì và vì sao cây chịu ra hoa
Thanh long là cây ra hoa theo mùa nắng dài. Ở miền Nam, khi ngày dài và nắng gắt, cây tự đâm nụ, rộ hoa thành từng đợt; sang mùa ngày ngắn, cây nghỉ, vườn chỉ còn cành xanh. Người trồng ở Long An cũ nhận ra rằng nếu bù thêm ánh sáng vào ban đêm, cây "hiểu" là trời vẫn đang mùa dài ngày, và lại ra nụ.
Vì thế đèn không phải để sưởi, cũng không phải để đuổi côn trùng như nhiều người tưởng. Đèn được treo dọc trụ, bật từ chập tối và chạy liên tục nhiều đêm. Khi thấy mầm nụ nhú đều ở đầu cành, chủ vườn mới tắt. Thời gian chong dài hay ngắn tuỳ giống, tuỳ sức cây, tuỳ trời, mỗi nhà có kinh nghiệm riêng và ít ai nói con số giống hệt nhau.
Đèn cũng đã đổi theo thời gian. Ngày trước vườn treo bóng tròn sợi đốt, ánh vàng ấm, ăn điện nhiều; về sau chuyển dần sang bóng tiết kiệm điện và đèn LED có ánh hợp với cây. Vì thế người quay lại sau vài năm sẽ thấy cánh đồng có chỗ vàng, chỗ trắng, chỗ ngả hồng, đó là dấu vết của từng đợt đổi đèn chứ không phải trang trí.
Điều người ngoài ít để ý là cây chỉ chịu nổi chong đèn khi được nuôi kỹ. Ép cây ra hoa trái mùa là bắt nó làm việc ngoài sức, nên trước đó phải tỉa cành, bón đủ, tưới đều. Cây yếu mà vẫn chong thì nụ ra lèo tèo, trái nhỏ, vụ sau cây kiệt.
Một vụ thanh long nghịch mùa diễn ra thế nào?
Tỉa cành sau vụ trước. Hái xong, chủ vườn cắt bỏ cành già, cành sâu bệnh, giữ lại cành khoẻ để mang trái đợt tới. Trụ nào tán quá dày thì nụ ra không đều.
Nuôi cành cho "già". Cành non mới đâm chưa ra hoa được. Phải đợi cành đủ tuổi, thân dày, màu xanh đậm mới bắt đầu tính chuyện thắp đèn.
Bón và tưới chuẩn bị. Phân bón được điều chỉnh để cây chuyển từ nuôi cành sang nuôi hoa; mỗi nhà có công thức riêng, nên hỏi khuyến nông địa phương thay vì chép nguyên của nhà bên.
Bật đèn liên tục nhiều đêm. Đèn chạy từ chiều tối, có nhà chạy suốt đêm, có nhà chia khung giờ. Mất điện vài đêm giữa chừng là chuyện chủ vườn lo nhất.
Theo dõi mầm nụ. Khi nụ nhú đều ở đầu cành thì tắt đèn. Tắt sớm nụ ra ít, kéo dài thì tốn điện vô ích.
Tỉa nụ, giữ trái. Một đầu cành có thể ra vài nụ, người ta chỉ giữ lại một hoặc hai để trái to, phần còn lại bẻ bỏ.
Đêm hoa nở. Hoa thanh long nở về đêm và tàn vào sáng hôm sau. Có lúc nhà vườn phải thụ phấn phụ cho chắc trái.
Nuôi trái tới khi chín. Từ khi hoa tàn tới lúc hái khoảng hơn một tháng, tuỳ thời tiết. Trái đỏ vỏ, tai còn xanh tươi là lúc thương lái hay chọn.
Hái và phân loại. Trái được cắt bằng kéo, giữ cuống, xếp vào sọt, rồi vựa phân hạng theo trọng lượng và mặt vỏ. Trái trầy, nám bị xuống hạng.
Cái lợi và cái giá của việc ép trái trái mùa
Cái lợi thấy rõ nhất là bán được vào lúc thị trường thiếu hàng. Chính vụ, cả vùng cùng hái, trái dồn về vựa, giá bị ép. Trái nghịch vụ ra vào mùa lạnh, đúng dịp người ta mua trái cây chưng Tết và làm quà, nên dễ bán hơn.
Nhưng mọi thứ đều có giá. Tiền điện là khoản lớn và đến hằng tháng, chưa kể dây điện, bóng, công đi kiểm vườn ban đêm. Mùa đông xuân trời có sương, có đợt lạnh, hoa đậu kém hơn mùa nắng, trái có khi nhỏ. Nếu giá lúc hái xuống thấp thì cả vụ gần như làm không công.
Cái giá ít người kể là sức cây. Vườn bị ép liên tục nhiều năm, cành xuống sức, sâu bệnh dễ tấn công. Nhiều nhà vườn có kinh nghiệm chỉ chong một phần vườn mỗi đợt, để phần còn lại nghỉ, chứ không thắp cả cánh đồng cùng lúc.
Giá thanh long còn phụ thuộc nhiều vào đầu ra xuất khẩu. Có những năm đường xuất bị chậm, hàng ùn, giá rớt tới mức người trồng không muốn hái, rồi cả xã ra đường bán hộ. Vì thế đừng nhìn ánh đèn mà nghĩ trồng thanh long là chắc ăn; đó là nghề có lúc lời đậm, có lúc trắng tay.
Những rủi ro người trồng thanh long ở Long An cũ hay gặp
Bệnh đốm nâu trên cành và trái. Đây là nỗi lo lớn nhất nhiều năm nay: cành nổi đốm, lan sang trái, làm trái mất giá hoặc không xuất được. Phát hiện sớm và vệ sinh vườn là chính.
Mưa làm nứt trái. Trái gần chín gặp mưa dầm dễ nứt, nhất là thanh long ruột đỏ. Người trồng hay canh hái sớm hơn khi thấy trời chuyển.
Mất điện giữa đợt chong. Gián đoạn vài đêm có thể làm nụ ra không đều. Vùng đông vườn đôi khi phải luân phiên giờ thắp để lưới điện chịu nổi.
Chập điện, rò điện trong vườn. Dây điện chạy qua trụ, gặp nước tưới và mưa là nguy hiểm. Vườn làm ẩu từng gây tai nạn; dây phải đi cao, có thiết bị ngắt.
Dư lượng thuốc. Hàng xuất khẩu bị kiểm dư lượng thuốc bảo vệ thực vật. Phun sát ngày hái là có thể bị trả cả lô.
Phụ thuộc thương lái. Phần lớn nhà vườn bán qua vựa. Không có hợp đồng, giá hôm nay khác hôm qua, người trồng ít có quyền mặc cả.
Ồ ạt trồng theo giá. Năm giá cao người ta chặt cây khác chuyển sang thanh long, vài năm sau dư cung. Vòng lặp này đã lặp lại nhiều lần.
Đất bạc màu sau nhiều năm. Thâm canh lâu năm đất chai, phải bồi phân hữu cơ, có nhà phải làm lại trụ, trồng lại từ đầu.
Ghé xem đồng thanh long sáng đèn: đi sao cho phải phép
Cánh đồng đèn đẹp nhất là lúc vừa tối, trời còn ánh xanh và đèn vừa bật. Đứng từ đường lớn hoặc bờ kênh nhìn ra đã thấy cả mảng sáng trải dài. Chẳng cần vào sâu trong vườn mới có ảnh đẹp.
Nếu muốn bước vào, hãy hỏi chủ vườn trước. Vườn thanh long là tài sản và là cả vụ mùa của một nhà; giẫm lên rễ, chạm gãy nụ, bẻ một trái "cho biết" là làm hại thật sự. Nhiều nhà rất hiếu khách, hỏi một câu thường được cho đi xem và còn được kể chuyện nghề.
Đi vào vườn ban đêm thì mang giày kín, đừng nắm vào dây điện hay bóng đèn, đừng đứng dưới chỗ dây chùng. Cành thanh long có gai nhỏ ở mép, áo mỏng dễ bị cào. Mùa mưa có muỗi, nên chuẩn bị thuốc chống muỗi.
Muốn mua trái tại vườn, hỏi giá nhà vườn bán cho khách lẻ, đừng so với giá ngoài chợ thành phố rồi mặc cả gắt. Mua vài ký mang về, chọn trái tai còn xanh, vỏ căng, không mềm ở cuống là ăn được lâu hơn.
Câu hỏi thường gặp
Thanh long Long An có chong đèn quanh năm không?
Không. Đèn chỉ thắp vào mùa ngày ngắn để ép cây ra hoa nghịch vụ, mỗi đợt vài tuần rồi tắt khi nụ đã nhú. Mùa nắng dài thì cây tự ra hoa, không cần đèn.
Xem cánh đồng đèn thanh long ở đâu dễ nhất?
Vùng trồng tập trung ở Châu Thành và các vùng lân cận thuộc Long An cũ, nay thuộc tỉnh Tây Ninh. Đi vào mùa đông xuân, lúc chập tối, nhìn từ đường lớn hoặc bờ kênh là thấy. Không phải đêm nào cũng có đèn vì còn tuỳ lịch từng vườn.
Thanh long trái vụ có kém ngon hơn chính vụ không?
Trái nghịch vụ có khi nhỏ hơn do trời lạnh và ít nắng, nhưng nếu nhà vườn chăm kỹ thì ngọt không thua. Chọn trái nặng tay, vỏ đỏ đều, tai còn tươi là được.
Chong đèn có làm hại cây thanh long không?
Chong vừa phải trên cây khoẻ thì không sao; ép liên tục nhiều năm trên cây yếu thì cây kiệt sức và dễ bệnh. Vì vậy nhà vườn có kinh nghiệm thường cho vườn nghỉ xen kẽ.
Có nên chuyển đất sang trồng thanh long vì thấy giá cao?
Nên cân nhắc kỹ. Giá thanh long phụ thuộc nhiều vào xuất khẩu và lên xuống mạnh; năm giá cao thường kéo theo trồng ồ ạt rồi dư cung. Hỏi khuyến nông và người trồng lâu năm trong vùng trước khi bỏ vốn.
Vào vườn thanh long chụp ảnh cần lưu ý gì?
Hỏi chủ vườn trước, đừng bẻ trái hay nụ, đừng chạm vào dây điện và bóng đèn. Mang giày kín, áo dài tay vì cành có gai nhỏ và vườn đêm có muỗi.
