Mía ở Tây Ninh có hai đời sống khác nhau. Mía đường trồng thành những cánh đồng lớn, đốn vào mùa khô, chở về nhà máy và được trả tiền theo "chữ đường"; còn mía nước là giống thân mềm, mọng, trồng ít hơn, để ép thành ly nước mía bán ở quán ven đường. Người đi đường thấy cả hai nhưng ít ai nghĩ chúng là hai nghề.
Mùa khô là mùa của cây mía: ruộng xôn xao người đốn, xe tải chở mía cao ngất chạy trên quốc lộ, khói đốt lá bay ở chân trời. Bài này kể vụ mía từ ruộng tới nhà máy, những rủi ro người trồng gặp, và chuyện đơn giản nhất là chọn một ly nước mía ngon.
Một vụ mía đường đi từ hom tới nhà máy
Mía được trồng bằng hom, tức những đoạn thân có mắt, đặt xuống rãnh. Sau đó là gần một năm mía lớn, đẻ nhánh, vươn cao. Ruộng mía đẹp nhất vào cuối mùa mưa, lá xanh kín như một bức tường. Người trồng phải làm cỏ, bón phân, có nơi tưới bổ sung trong mùa khô.
Khi bước vào mùa khô, cây chuyển sang tích đường, thân ngọt dần. Đây cũng là lúc nhà máy bắt đầu vụ ép. Nhà máy và vùng nguyên liệu thường có lịch đốn theo từng khu, để mía về đều, máy chạy liên tục. Ai đốn sớm hay muộn so với lịch đều có thể bị thiệt.
Sau khi đốn, gốc mía còn lại có thể mọc lên cho vụ sau, người ta gọi là mía gốc. Để gốc vài vụ thì đỡ tiền trồng lại, nhưng năng suất giảm dần, tới lúc phải cày lên trồng mới.
Giá mía đường gắn với giá đường trong nước và đường nhập khẩu. Có những giai đoạn giá xuống, nhiều nông dân chuyển sang cây khác, diện tích mía co lại; khi giá ổn, người ta quay lại. Cây mía ở Tây Ninh vì thế cũng đi theo những vòng lên xuống như cây mì.
Chữ đường và những chuyện ở bàn cân nhà máy
Chữ đường là hàm lượng đường trong cây. Nhà máy lấy mẫu, đo lượng đường có thể thu hồi, ra con số "chữ". Giá mía tính theo chữ này kèm trọng lượng.
Mía già, đốn đúng lúc nhiều chữ hơn. Mía non hoặc mía quá lứa, đổ ngã đều giảm chữ.
Để lâu sau đốn mất chữ. Mía đốn xong phải về nhà máy sớm; để nằm ruộng vài ngày, đường trong cây giảm.
Mía cháy cũng phải ép gấp. Ruộng bị cháy thì phải đốn và chở ngay, không thì mất trắng.
Tạp chất bị trừ. Lá, ngọn, đất, rễ lẫn theo đều bị trừ khối lượng.
Hợp đồng với nhà máy. Nhiều hộ trồng mía có hợp đồng bao tiêu, được ứng vốn, ứng phân. Đọc kỹ điều khoản về giá, chữ và thời gian thanh toán.
Người bán có quyền xem cách đo. Như với chữ bột khoai mì, có mặt khi lấy mẫu và hỏi rõ cách tính là chuyện nên làm.
Không có hợp đồng thì rủi ro cao hơn. Bán lẻ cho thương lái đôi khi được giá nhất thời nhưng khó đoán, nhất là cuối vụ.
Đốn mía, chở mía và những rủi ro ngoài đồng
Đốn mía là việc nặng, nhiều người làm thuê theo mùa. Dao sắc, lá mía cứa da, nắng gắt; người đốn quấn kín tay chân dù trời nóng.
Có nơi đã dùng máy thu hoạch. Máy cắt nhanh, nhưng ruộng phải bằng, hàng phải thẳng, và máy không vào được ruộng nhỏ.
Đốt lá trước khi đốn. Có nơi đốt lá cho dễ đốn; khói làm mờ đường, tàn bay xa, dễ gây cháy lan.
Cháy mía mùa khô. Một mẩu tàn thuốc hay đám đốt cỏ cũng đủ làm cháy cả ruộng mía khô. Ai đi đường qua vùng mía đừng vứt tàn thuốc.
Xe chở mía chất cao. Xe tải và xe công nông chở mía thường cồng kềnh; đi sau đừng bám sát, vượt phải chừa khoảng an toàn.
Mía rơi trên đường. Khúc mía rơi xuống mặt đường là chướng ngại nguy hiểm, nhất là ban đêm.
Rắn trong ruộng mía. Ruộng mía rậm là chỗ rắn trú; người đốn mang ủng, gõ trước khi bước.
Ruộng mía là tài sản. Bẻ vài cây "cho biết" bên đường là lấy đồ của người ta, dù ruộng có vẻ rộng mênh mông.
Mía nước và ly nước mía ven đường
Ly nước mía người đi đường mua thường ép từ mía nước, giống mía thân mềm, nhiều nước, vỏ dễ róc, chứ không phải mía đường của nhà máy. Mía đường cứng, xơ nhiều, ép bằng tay khó, nước ít và gắt.
Ở các quán ven quốc lộ Tây Ninh, mía thường được ép kèm vài trái tắc cho thơm, có quán thêm chút muối hoặc thêm đá. Ly nước mía ngon có màu vàng xanh, ngọt dịu, không có mùi chua. Mùi chua là dấu hiệu mía để lâu hoặc máy ép không được rửa sạch.
Nên chọn quán có cây mía đã róc vỏ được che đậy, máy ép sạch, đá lấy từ thùng có nắp. Mùa nắng gắt, nước mía bán đắt hàng, mía róc sẵn để ngoài lâu dễ hư hơn mùa mưa.
Người bị tiểu đường hoặc đang kiêng đường nên lưu ý nước mía rất ngọt; uống thay nước lọc trong ngày nắng là dễ quá đà. Ai có bệnh mạn tính nên hỏi bác sĩ về lượng phù hợp.
Người mới định trồng mía nên hỏi những gì?
Nhà máy nào thu mua gần nhất. Mía nặng, chở xa tốn kém; vùng mía phải gắn với nhà máy.
Lịch đốn của vùng. Biết khu mình được đốn lúc nào để tính dòng tiền.
Hợp đồng có ứng vốn không. Có nơi ứng phân, ứng giống rồi trừ khi bán; tính kỹ lãi thực.
Giống nào hợp đất. Đất xám nhẹ, ít giữ nước cần giống chịu hạn; hỏi khuyến nông và vùng nguyên liệu.
Có nước tưới mùa khô không. Mía có tưới bổ sung khác hẳn mía nhờ trời.
Chi phí thuê đốn và chở. Đây là khoản lớn, giá công lên xuống theo mùa và theo độ khan người.
Phòng cháy cho ruộng. Làm đường băng cản lửa, dọn lá khô sát bờ, thoả thuận với hàng xóm về việc đốt.
Phương án khi giá xuống. Nhiều người chuyển cây khi giá đường thấp; đừng dồn hết vốn vào một cây.
Câu hỏi thường gặp
Vụ ép mía ở Tây Ninh vào tháng mấy?
Vụ ép thường diễn ra trong mùa khô, khi mía đã tích đủ đường. Lịch cụ thể do nhà máy và vùng nguyên liệu đưa ra, mỗi năm có thể lệch.
Chữ đường của mía là gì?
Đó là chỉ số về lượng đường có thể thu hồi từ cây mía, do nhà máy đo từ mẫu. Giá mía tính theo chữ đường kèm trọng lượng.
Mía đường có ép nước uống được không?
Được nhưng không ngon, vì thân cứng, nhiều xơ và nước ít. Quán nước mía thường dùng giống mía nước thân mềm, nhiều nước.
Vì sao có ruộng mía bị đốt trước khi đốn?
Đốt lá giúp đốn nhanh và dễ hơn, nhưng gây khói, dễ cháy lan và ảnh hưởng chất lượng mía nếu để lâu. Nhiều nơi khuyến khích hạn chế đốt.
Đi xe qua vùng mía mùa thu hoạch cần chú ý gì?
Giữ khoảng cách với xe chở mía cồng kềnh, coi chừng khúc mía rơi trên đường, chạy chậm khi gặp khói đốt lá. Không vứt tàn thuốc ra ruộng mía khô.
Uống nước mía mỗi ngày có tốt không?
Nước mía nhiều đường nên uống vừa phải, nhất là với người tiểu đường hay đang kiểm soát cân nặng. Người có bệnh mạn tính nên hỏi bác sĩ.
