Mãng cầu Bà Đen là tên người ta gọi trái mãng cầu trồng trên vùng đất quanh chân núi Bà Đen, Tây Ninh. Chính vụ rơi vào mùa mưa, khi cây tự ra hoa đậu trái; còn chuyện chợ có mãng cầu gần như quanh năm là nhờ nhà vườn cắt cành, xử lý cho cây ra hoa lệch mùa.
Đi quanh chân núi sẽ thấy vườn mãng cầu chen giữa đá, có vườn nằm sát sườn dốc, có vườn trải xuống đồng. Bài này kể về những vườn đó: vì sao đất ở đây hợp cây, một năm mãng cầu đi qua những việc gì, và người Tây Ninh nói "mãng cầu dai", "mãng cầu bở" là nói về điều gì.
Vì sao mãng cầu hợp đất chân núi Bà Đen
Mãng cầu ta là cây chịu hạn, ưa nắng, không đòi đất thật màu mỡ, miễn thoát nước tốt. Đất quanh chân núi lẫn sỏi đá, nước mưa chảy đi nhanh, rễ không bị úng. Những thứ làm cây lúa khó sống ở đây lại vừa với cây mãng cầu.
Người lớn tuổi trong vùng kể vườn mãng cầu đã có từ lâu, ban đầu chỉ vài gốc quanh nhà, sau thành vườn khi trái được thương lái từ thành phố lên mua. Cái tên "mãng cầu Bà Đen" gắn với núi vì khách đi lễ núi mua về làm quà, lâu dần thành thương hiệu của cả vùng.
Đất dốc cũng làm nghề cực hơn. Tưới phải kéo ống dài, bón phân phải gánh lên, hái trái phải đi lựa từng bậc đá. Vườn sát núi thường nhỏ, trồng xen, khó cơ giới; vườn phía dưới đồng thì bằng phẳng, dễ làm hơn nhưng nhiều người cho là trái không thơm bằng. Chuyện này mỗi người một ý, khó có câu trả lời dứt khoát.
Gốc mãng cầu sống được nhiều năm, nhưng sau một thời gian trái nhỏ dần nếu không tỉa trẻ hoá. Vì thế đi vườn sẽ thấy có cây gốc to, cành thấp, bị cắt cụt rồi mọc lại, đó là dấu tay người chăm chứ không phải cây bị hư.
Một năm của vườn mãng cầu đi qua những việc gì?
Lịch dưới đây là khung chung; mỗi nhà xê dịch theo giống, theo nước và theo giá mà họ đoán.
- Cắt cành, cho cây nghỉ. Sau đợt trái, nhà vườn cắt bớt cành già, cành tăm, giữ bộ khung thấp để dễ chăm và dễ hái.
- Bón phân, tưới nước đánh thức cây. Có nước và phân, cây bật chồi mới; hoa mãng cầu ra trên cành non nên chồi mới là tiền đề của trái.
- Xử lý lệch mùa nếu muốn trái nghịch vụ. Nhà muốn bán trái lúc ít hàng sẽ cắt cành, tuốt lá, tưới bón vào thời điểm khác chính vụ. Cách làm cụ thể nên học ngay tại vùng, mỗi nơi một kiểu.
- Thụ phấn phụ. Hoa mãng cầu khó tự thụ đều, nhiều nhà vườn lấy phấn bằng cọ nhỏ chấm vào hoa để trái tròn, không méo. Việc này tốn công nhưng quyết định hình dáng trái.
- Tỉa trái và bao trái. Trái nhỏ, méo bị bỏ bớt; trái giữ lại được bọc túi để tránh ruồi đục trái, rệp sáp và nắng rát.
- Canh ngày hái. Khi các mắt trên vỏ nở ra, khe giữa các mắt ngả sang màu sáng là trái đã già, có thể hái để chín dần.
- Phân loại và bán. Trái to, tròn, mặt đẹp bán giá cao; trái nhỏ, nứt bán cho chỗ làm sinh tố, làm kem.
Phần tốn công nhất thường là thụ phấn và bao trái, vì làm bằng tay từng trái một. Vườn thiếu người là vườn bỏ ngang bước này, và trái ra sẽ khác hẳn.
Mãng cầu dai và mãng cầu bở khác nhau thế nào?
Ở Tây Ninh, nghe người bán nói "dai" hay "bở" là đang nói về hai kiểu thịt trái. Bảng dưới là cách người trong vùng thường phân biệt, mang tính kinh nghiệm chứ không phải tiêu chuẩn kỹ thuật.
| Đặc điểm | Mãng cầu bở (ta truyền thống) | Mãng cầu dai |
|---|---|---|
| Thịt trái | Mềm, tơi, múc bằng muỗng là rời | Chắc, dẻo, tách được từng múi |
| Vị | Ngọt thơm đậm, người lớn tuổi quen vị này | Ngọt thanh, ít bở nên ăn gọn tay |
| Khi chín | Mềm nhanh, dễ dập, để không được lâu | Giữ được lâu hơn, chịu vận chuyển hơn |
| Vỏ | Mắt lớn, khi chín dễ nứt | Mắt nhỏ hơn, vỏ thường dày hơn |
| Hợp với | Ăn ngay tại chỗ, làm sinh tố | Mua làm quà, mang đi xa |
| Giá | Thường mềm hơn | Thường cao hơn, tuỳ mùa |
Tên gọi và đặc điểm có thể khác nhau giữa các vựa. Muốn chắc, hỏi thẳng người bán trái đó là loại gì và nên để mấy ngày.
Những sai lầm hay gặp khi mua mãng cầu ở chân núi
Bóp trái để thử độ chín. Mãng cầu chín rất dễ dập, bóp xong không mua là làm hư trái của người bán. Nhìn mắt và khe vỏ là đủ.
Mua toàn trái chín mềm cho chuyến đi xa. Đi vài giờ đường là trái bung. Nên mua trái già còn cứng, về để thêm một hai ngày.
Để trái trong túi nilon kín. Trái hầm hơi nhanh úng. Để trong thùng giấy, có chỗ thoáng.
Bỏ vào tủ lạnh khi chưa chín. Lạnh sớm làm trái chai, không chín được nữa, vỏ thâm đen mà thịt vẫn cứng.
Tin mọi trái bày bán đều là trái vùng núi. Chợ quanh núi có cả trái nơi khác đưa về. Muốn trái vườn, ghé tận vườn hoặc hỏi kỹ.
Chỉ chọn trái thật to. Trái quá to đôi khi ít ngọt hơn trái vừa, chắc tay. Cầm nặng tay so với kích thước là dấu hiệu tốt.
Ăn hạt hoặc để trẻ nhỏ ngậm hạt. Hạt mãng cầu cứng và không nên nhai, nhất là với trẻ em; bỏ hạt ra trước khi đút cho trẻ.
Đi giờ trưa nắng giữa vườn dốc. Vườn chân núi nóng hầm, đá trơn khi có mưa. Đi buổi sáng sớm, mang nước và giày bám tốt.
Mãng cầu và cuộc sống của người trồng chân núi
Nhìn từ ngoài, mãng cầu là món quà dễ thương khách đi núi xách về. Nhìn từ trong, đó là nguồn sống của nhiều hộ ở vùng đất mà trồng cây khác không dễ. Một vụ được giá giúp nhà sửa mái, cho con đi học; một vụ mất giá thì phải đi làm thuê thêm.
Thời gian gần đây nhiều vườn chuyển sang mãng cầu dai vì dễ bán đi xa, giá ổn hơn. Có người tiếc vị mãng cầu bở ngày xưa, nhưng người trồng phải theo người mua. Cũng có nhà giữ lại vài gốc giống cũ để ăn trong nhà.
Mùa mưa là mùa vườn mãng cầu đẹp nhất: lá xanh đậm, trái treo trong túi trắng lấm tấm khắp vườn. Nếu ghé vào lúc này, chịu khó hỏi chủ vườn một câu, nhiều khi được dẫn đi xem cách thụ phấn, bao trái, và được cho nếm trái vừa chín.
Còn nếu đi lễ núi mà chỉ kịp mua ở sạp ven đường, hãy mua ít mà ngon, hỏi rõ loại, hỏi để mấy ngày, đừng ham rẻ mua nguyên thùng rồi về để hư quá nửa.
Câu hỏi thường gặp
Mãng cầu Bà Đen mùa nào ngon nhất?
Chính vụ rơi vào mùa mưa, khi cây tự ra hoa và đậu trái tự nhiên; nhiều người cho đây là lúc trái thơm và đều nhất. Ngoài mùa vẫn có trái nhờ xử lý ra hoa, chất lượng tuỳ vườn.
Làm sao biết trái mãng cầu đã già, hái được?
Nhìn vỏ: các mắt nở to ra, khe giữa các mắt ngả màu sáng hơn, vỏ bớt xanh đậm. Trái già hái xuống sẽ chín mềm sau một vài ngày.
Mãng cầu dai có phải giống mới lai tạo không?
Người trong vùng gọi "dai" theo kiểu thịt trái chắc, tách múi, khác với mãng cầu ta bở truyền thống. Nguồn gốc giống cụ thể có nhiều cách kể, nên hỏi nhà vườn hoặc cán bộ khuyến nông nếu cần thông tin chính xác.
Mua mãng cầu mang về TP.HCM nên chọn trái thế nào?
Chọn trái già còn cứng, nặng tay, vỏ không nứt, để trong thùng giấy thoáng. Về nhà để nhiệt độ phòng cho chín, chín rồi mới cho vào tủ lạnh.
Vì sao nhà vườn bọc túi trái mãng cầu?
Túi giúp trái tránh ruồi đục trái, rệp sáp và nắng rát làm xấu vỏ. Trái bao cẩn thận thường đẹp mặt, bán được giá hơn.
Có thể ghé vườn mãng cầu chân núi Bà Đen để tham quan không?
Nhiều nhà vườn sẵn lòng nếu được hỏi trước, nhưng đây là vườn sản xuất, không phải khu du lịch. Đi buổi sáng, giữ ý, không tự hái trái là đủ để được đón tiếp tử tế.
