Vùng lúa Cần Giuộc, Cần Đước nằm ở phía hạ của Long An cũ, sát sông Vàm Cỏ và gần cửa biển, nên mùa khô nào nước mặn cũng theo thủy triều lấn vào kênh rạch. Nông dân ở đây sống chung với mặn bằng cách đóng cống, trữ nước ngọt trong kênh nội đồng, xuống giống sớm để lúa kịp trổ trước đợt mặn, đo độ mặn trước mỗi lần bơm, và năm nào mặn sâu thì bỏ vụ.
Đây là chuyện của nhiều thế hệ chứ không phải chuyện mới, nhưng những năm hạn mặn nặng làm người ta phải tính lại cả cách làm ruộng. Bài này kể nước mặn vào bằng đường nào, người trồng làm gì để giữ lúa, và người ở vùng này dùng nước sinh hoạt ra sao trong những tháng khô.
Nước mặn vào ruộng bằng đường nào?
Vào mùa khô, lượng nước ngọt từ thượng nguồn đổ về ít đi, trong khi thủy triều biển Đông vẫn lên xuống mỗi ngày. Nước biển theo cửa sông đẩy ngược lên sông Vàm Cỏ, sông Soài Rạp, rồi từ sông lớn len vào các rạch, các kênh dẫn nước vào ruộng. Càng về cuối mùa khô, ranh mặn càng lấn sâu.
Mặn không đến đều theo ngày. Nó lên theo con triều, mạnh vào những ngày triều cường đầu và giữa tháng âm lịch, rồi lùi lại khi triều kém. Vì thế nông dân thuộc lịch con nước như thuộc lịch nhà: ngày nào được lấy nước, ngày nào phải đóng cống.
Những năm mưa ít, mùa khô kéo dài, mặn có thể vào sớm và sâu hơn hẳn bình thường. Khi đó ruộng thiếu nước ngọt đúng lúc lúa đang làm đòng, là lúc cây cần nước nhất. Lúa bị mặn sẽ cháy chót lá, lép hạt, có ruộng gần như mất trắng.
Điều người ngoài hay nhầm là nghĩ nước kênh trong là nước ngọt. Nước mặn nhìn vẫn trong, có khi còn trong hơn nước ngọt đục phù sa. Chỉ có đo mới biết.
Nông dân giữ lúa qua mùa mặn như thế nào?
Mỗi xóm có kinh nghiệm riêng, nhưng nhìn chung người làm ruộng vùng hạ đi qua những việc sau trong một mùa khô.
- Theo dõi thông báo độ mặn. Ngành nông nghiệp và chính quyền địa phương thường thông báo độ mặn ở các điểm đo trên sông. Nhiều nhà nghe qua loa xã, nhóm tin nhắn của ấp.
- Xuống giống sớm. Vụ Đông Xuân được kéo lên sớm để lúa trổ, chín trước khi mặn vào sâu. Gieo muộn là đánh cược với nước.
- Đóng cống, giữ nước ngọt. Khi mặn tới, cống được đóng để giữ nước ngọt trong kênh nội đồng. Mở cống sai lúc một đêm là cả hệ thống kênh bị nhiễm.
- Đo mặn trước khi bơm. Nhiều nhà có máy đo cầm tay hoặc nhờ người trong ấp đo. Nước vượt ngưỡng chịu của lúa thì không bơm, dù ruộng đang khô.
- Lấy nước lúc triều thấp, nước ngọt. Có thời điểm trong ngày nước ở sông nhạt hơn; người ta canh giờ đó để bơm, việc này cần thức khuya dậy sớm.
- Dùng giống chịu mặn khá hơn. Nơi mặn thường xuyên chọn giống có khả năng chịu mặn, theo khuyến cáo khuyến nông.
- Bỏ vụ khi cần. Năm mặn sớm, nhiều nơi khuyến cáo không làm vụ cuối mùa khô. Bỏ vụ đau, nhưng ít đau hơn gieo rồi mất trắng.
Cái khó là các bước này đều phụ thuộc vào người khác: một nhà mở cống sai, cả cánh đồng chịu. Vì vậy chuyện nước ở vùng mặn luôn là chuyện của cả xóm.
Lúa không còn là cây duy nhất: vùng hạ đổi cách làm ăn
Luân canh lúa với rau màu. Một vụ lúa mùa mưa, mùa khô chuyển sang cây cần ít nước hơn. Cách này giảm rủi ro khi mặn vào.
Nuôi tôm, nuôi cá ở vùng sát sông. Có nơi chuyển hẳn hoặc một phần sang nuôi thuỷ sản nước lợ. Nghề này cần vốn và kỹ thuật, và không phải đất nào cũng hợp.
Trồng cây ăn trái trên liếp cao. Lên liếp, giữ nước ngọt trong mương vườn, nhưng vườn vẫn sợ những năm mặn sâu.
Giữ giống lúa mùa truyền thống. Vùng Cần Đước có giống nàng thơm Chợ Đào nổi tiếng, là lúa mùa làm mỗi năm một vụ, gắn với chính đất phù sa ven sông của vùng này.
Làm hồ, ao trữ nước ngọt. Nhà nào có đất đào ao trữ nước mưa để dành cho vườn và chăn nuôi trong mùa khô.
Đi làm thuê, làm công nhân. Gần khu công nghiệp, nhiều người trẻ chọn đi làm hưởng lương, cha mẹ ở nhà làm ruộng ít hơn.
Liên kết theo cánh đồng. Cùng gieo, cùng đóng mở cống theo lịch chung thì giữ nước tốt hơn từng nhà tự làm.
Không chạy theo phong trào. Người trong vùng hay nhắc chuyện nhà chuyển đổi ồ ạt rồi thua. Thử nhỏ trước, rồi mới làm lớn.
Nước sinh hoạt trong những tháng mặn
Mặn đâu phải chuyện riêng của ruộng. Những tháng khô, nhà nào dùng nước giếng nông hoặc nước sông đều phải để ý. Nước có vị lợ thì nấu cơm, pha trà khác hẳn, uống lâu không tốt.
Ngày trước người vùng hạ trữ nước mưa trong lu, khạp đặt quanh nhà, mùa khô múc dùng dè xẻn. Nay nhiều nơi đã có nước máy, nhưng vẫn có ấp ở xa đường ống. Những năm hạn nặng, có khi phải chở nước ngọt về cấp cho dân.
Người mới về sống ở vùng này nên hỏi rõ nhà mình dùng nước nguồn nào, mùa khô có bị lợ không, và nếu cần thì lắp thiết bị lọc phù hợp. Đừng tin rằng cứ đun sôi là hết mặn: đun sôi diệt khuẩn chứ không khử muối.
Với vườn cây trong nhà, tưới nước lợ một hai lần có khi không thấy gì, nhưng tưới đều là đất bị mặn, cây vàng lá rồi chết dần. Nên có lu, bồn trữ nước ngọt riêng cho vườn trong những tháng cao điểm.
Sai lầm thường gặp trong mùa mặn
Nhìn nước trong tưởng là ngọt. Nước mặn không có màu riêng. Luôn đo hoặc hỏi thông báo độ mặn.
Bơm nước ban ngày cho tiện. Lúc tiện cho người chưa chắc là lúc nước nhạt. Canh con triều mới đúng.
Gieo muộn vì ham thêm vụ. Lúa trổ đúng đợt mặn là hỏng cả vụ.
Tự ý mở cống chung. Một cánh cống mở sai giờ ảnh hưởng cả xóm, và dễ sinh mâu thuẫn.
Không dự phòng nước sinh hoạt. Chờ tới khi nước máy yếu hay giếng lợ mới lo là trễ.
Tin lời quảng cáo giống "chịu mặn tuyệt đối". Không giống lúa nào chịu được mặn cao kéo dài. Hỏi khuyến nông về ngưỡng thật.
Chuyển cả ruộng sang nuôi trồng mới một lần. Mô hình mới cần thử nghiệm; làm một góc trước, học kinh nghiệm hàng xóm.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao vùng Cần Giuộc, Cần Đước hay bị mặn?
Hai vùng này nằm ở phía hạ của Long An cũ, gần cửa sông và biển. Mùa khô nước ngọt về ít, thủy triều đẩy nước biển theo sông lấn vào kênh rạch.
Mặn thường vào tháng mấy?
Mặn tăng dần trong mùa khô và thường gay gắt vào cuối mùa khô, trước khi mưa đều. Thời điểm cụ thể mỗi năm mỗi khác, nên theo thông báo độ mặn của địa phương.
Lúa chịu được nước mặn tới mức nào?
Mỗi giống, mỗi giai đoạn chịu khác nhau, và lúa yếu nhất lúc làm đòng, trổ bông. Ngưỡng cụ thể nên hỏi cán bộ khuyến nông, đừng tự đoán.
Đun sôi nước lợ có uống được không?
Đun sôi chỉ diệt vi khuẩn, không làm giảm muối trong nước. Nước lợ cần lọc bằng thiết bị phù hợp hoặc dùng nguồn nước sạch khác.
Gạo nàng thơm Chợ Đào trồng ở đâu?
Giống lúa này gắn với vùng Chợ Đào thuộc Cần Đước, Long An cũ, nay thuộc tỉnh Tây Ninh. Đây là lúa mùa, mỗi năm một vụ, nên sản lượng không nhiều.
Người mới mua đất làm vườn ở vùng hạ cần hỏi gì về nước?
Hỏi mùa khô nước kênh, nước giếng có bị lợ không, có cống chung không và lịch đóng mở ra sao. Nên hỏi hàng xóm sống lâu năm và cơ quan nông nghiệp địa phương trước khi trồng cây lâu năm.
