Khoai mì là cây quen thuộc nhất của vùng đất xám Tây Ninh: chịu hạn, ít đòi hỏi, trồng một lần chờ gần năm mới nhổ. Củ mì phần lớn bán cho nhà máy tinh bột, và giá không tính theo ký trơn mà theo "chữ bột", tức tỉ lệ tinh bột trong củ đo khi cân. Cùng một ngày, hai xe mì cân bằng nhau có thể nhận hai số tiền khác nhau.
Chạy xe qua các xã phía bắc tỉnh vào mùa nhổ mì sẽ thấy củ chất đống bên ruộng, xe tải chạy nối đuôi về lò, mùi chua của bã mì theo gió. Bài này giải thích những chuyện đó cho người ngoài hiểu, và cho người định trồng mì biết mình đang bước vào nghề gì.
Vì sao Tây Ninh trồng nhiều mì đến vậy
Đất ở nhiều vùng Tây Ninh là đất xám, nhẹ, thoát nước nhanh, giữ nước kém. Trồng lúa thì thiếu nước, trồng rau thì phải tưới nhiều; còn mì thì chịu được hạn, cắm hom xuống là sống, mùa mưa lớn nhanh, mùa khô vẫn trụ. Với nông dân có ít vốn, đó là cây dễ bắt đầu.
Thêm vào đó, quanh tỉnh có nhiều nhà máy chế biến tinh bột, nên củ nhổ lên có chỗ bán ngay, không phải chở đi xa. Cây trồng nào có đầu ra gần thì người ta trồng nhiều, chuyện đó rất tự nhiên.
Mì cũng là cây "dễ mà không dễ". Dễ ở chỗ ít đòi chăm; không dễ ở chỗ lợi nhuận mỏng và phụ thuộc gần như hoàn toàn vào giá tinh bột. Giá lên thì cả vùng trồng thêm, giá xuống thì bỏ đất trống hoặc chuyển cây khác. Ruộng mì vì thế lúc dày lúc thưa theo từng năm.
Ngoài củ trồng trong tỉnh, nhà máy còn mua củ và mì lát từ nhiều nơi khác, kể cả hàng nhập qua biên giới. Vì vậy giá mì ở Tây Ninh không chỉ do ruộng Tây Ninh quyết định.
"Chữ bột" là gì và vì sao nông dân để ý nó hơn cân nặng
Chữ bột là tỉ lệ tinh bột trong củ. Nhà máy lấy mẫu củ, đo hàm lượng tinh bột, ra con số gọi là "chữ". Chữ càng cao, củ càng nhiều bột, giá mỗi ký càng cao.
Đo bằng cách cân mẫu. Cách phổ biến là cân mẫu củ trong không khí và trong nước để suy ra hàm lượng bột. Nông dân nên được chứng kiến khi lấy mẫu.
Củ già thường nhiều chữ hơn. Nhổ non thì củ nhiều nước, ít bột. Vì thế người ta không vội nhổ chỉ vì cần tiền.
Mưa nhiều làm chữ tụt. Mì nhổ sau mấy trận mưa thường xuống chữ, củ hút nước. Có lúc giá bị trừ đáng kể vì chuyện này.
Để lâu sau nhổ là mất chữ. Củ mì để qua ngày bắt đầu hư, đốm đen, bột giảm. Nhổ tới đâu chở tới đó là cách tốt nhất.
Đất bẩn, củ dập bị trừ. Lò thường trừ tạp chất. Củ dính nhiều đất, lẫn rễ, gốc cũng bị cân trừ.
Giá niêm yết theo chữ, mỗi lò một bảng. So giá giữa các lò phải so cùng chữ, đừng chỉ nhìn con số giá cao nhất.
Mâu thuẫn hay nằm ở chỗ đo. Nhiều tranh cãi giữa người bán và lò là do số chữ. Có mặt khi lấy mẫu, hỏi rõ cách đo là quyền của người bán.
Mùa nhổ mì và nghề nhổ mì thuê
Mì thường được nhổ nhiều vào mùa khô, khi đất không quá nhão và củ đã đủ tuổi. Nhổ mì là việc nặng: chặt thân, nhổ gốc, bẻ củ, gom đống, bốc lên xe. Nhiều nơi có đội nhổ thuê, đi theo mùa từ ruộng này sang ruộng khác.
Ngày nay có ruộng đã dùng máy cày để xới củ lên, đỡ công nhổ tay nhưng củ dễ gãy, sót trong đất. Ruộng nhỏ, đất cứng vẫn phải làm bằng tay. Đội nhổ mì làm từ sáng sớm, nghỉ trưa vì nắng, nhiều người bị đứt tay, đau lưng mà ít khi được bảo hộ.
Thân mì sau khi chặt được giữ lại một phần làm hom cho vụ sau. Đây là khâu rất quan trọng mà người ngoài ít chú ý, vì hom giống mang bệnh thì cả ruộng sau bị bệnh. Hom phải lấy từ cây khoẻ, không có dấu hiệu khảm lá.
Những ngày cao điểm, xe chở mì về lò xếp hàng dài. Đi đường vào mùa này cần cẩn thận vì xe tải nặng, đất cát rơi trên mặt đường, và đường nông thôn hẹp.
Bệnh khảm lá mì: vì sao thành nỗi lo cả vùng
Dấu hiệu dễ thấy trên lá. Lá loang lổ vàng xanh, nhăn nhúm, xoăn mép; cây còi, củ nhỏ.
Lây qua bọ phấn trắng. Côn trùng nhỏ chích hút cây bệnh rồi bay sang cây lành, ruộng này lây sang ruộng khác.
Lây qua hom giống. Đây là đường lây xa nhất: hom lấy từ ruộng bệnh, chở đi tỉnh khác là mang bệnh theo.
Không có thuốc chữa khỏi cây đã bệnh. Cách xử lý chính là nhổ bỏ, tiêu huỷ cây bệnh và trồng lại bằng hom sạch.
Giống kháng hoặc chịu bệnh. Ngành nông nghiệp đã khuyến cáo một số giống có khả năng chịu bệnh tốt hơn; nên hỏi khuyến nông để chọn giống hợp vùng.
Đừng mua hom rẻ không rõ nguồn. Tiết kiệm tiền hom là mất cả vụ. Hỏi rõ hom lấy từ ruộng nào.
Báo cho cán bộ địa phương. Phát hiện ruộng bệnh, báo sớm để cả vùng cùng xử lý, đừng giấu vì sợ mất giá.
Luân canh, vệ sinh đồng ruộng. Dọn sạch tàn dư cây bệnh, xen một vụ cây khác cũng giúp cắt vòng lây.
Ăn củ mì tươi: những điều cần biết cho an toàn
Củ mì có chất độc tự nhiên. Trong vỏ và thịt củ có chất có thể sinh độc nếu ăn sống hoặc nấu không kỹ.
Mì công nghiệp khác mì ăn. Giống trồng cho nhà máy thường không dùng để luộc ăn như mì nếp, mì ngọt bán ở chợ.
Lột vỏ dày, ngâm nước. Bỏ hết lớp vỏ ngoài và vỏ lụa, ngâm nước một thời gian trước khi nấu.
Luộc mở vung, chắt nước. Nấu kỹ, mở nắp cho hơi thoát, bỏ nước luộc đầu.
Không ăn khi đói, không ăn quá nhiều. Ăn lượng vừa phải, nhất là với trẻ em và người già.
Mì có vị đắng thì bỏ. Vị đắng là dấu hiệu nhiều chất độc hơn, đừng tiếc.
Lá mì cũng phải chế biến kỹ. Món lá mì muối chua hay luộc đều phải làm đúng cách.
Có triệu chứng thì đi viện. Sau khi ăn mì mà chóng mặt, buồn nôn, khó thở thì đến cơ sở y tế ngay, nói rõ đã ăn củ mì.
Câu hỏi thường gặp
Chữ bột khoai mì là gì?
Đó là con số chỉ hàm lượng tinh bột trong củ mì, do lò hoặc nhà máy đo từ mẫu củ khi cân. Giá mì tươi tính theo chữ bột, chữ cao thì giá mỗi ký cao.
Vì sao mì nhổ sau mưa bị trừ giá?
Sau mưa củ hút nước, tỉ lệ tinh bột giảm nên chữ bột xuống. Nhổ khi đất khô và chở về lò ngay sẽ giữ được chữ tốt hơn.
Bệnh khảm lá mì có chữa được không?
Cây đã nhiễm không chữa khỏi được; cách làm là nhổ bỏ cây bệnh, dùng hom sạch và giống chịu bệnh theo khuyến cáo. Nên báo cán bộ nông nghiệp địa phương để xử lý chung.
Mì Tây Ninh trồng bao lâu thì nhổ?
Thường gần một năm, tuỳ giống và mùa trồng. Nhổ non thì củ ít bột, bán không được giá.
Ăn củ mì tươi có nguy hiểm không?
Củ mì có chất độc tự nhiên nên phải lột vỏ, ngâm, luộc kỹ và không ăn khi đói. Mì có vị đắng thì không ăn; có triệu chứng bất thường thì đi khám ngay.
Người mới trồng mì nên bắt đầu thế nào?
Hỏi khuyến nông về giống chịu bệnh, mua hom rõ nguồn, và hỏi trước giá cùng cách đo chữ của các lò gần nhà. Thử trên diện tích nhỏ trước khi thuê nhiều đất.
