An toàn khi đi núi Bà Đen: nắng, giông, sức khoẻ, lạc đường, đám đông

Năm rủi ro thật sự khi đi núi Bà Đen là say nắng, giông sét, quá sức với người có bệnh nền, lạc đường trên lối mòn và xô đẩy trong đám đông ngày lễ. Phần lớn có thể tránh bằng ba việc: đi sớm, chọn cách lên núi theo sức người yếu nhất, và biết nhận ra dấu hiệu nguy hiểm để dừng lại đúng lúc thay vì cố thêm.

Núi Bà không phải ngọn núi hiểm trở theo kiểu núi cao vùng biên. Chính vì vậy mà nhiều người chủ quan: có cáp treo, có bậc thang, có hàng quán, có hàng nghìn người đi lễ mỗi ngày thì có gì nguy hiểm. Nhưng nắng Tây Ninh, đá granite nóng hầm hập, giông chiều mùa mưa và đám đông tháng Giêng đều là chuyện thật, và mỗi năm vẫn có người gặp nạn vì những thứ rất bình thường.

Bài này không nhằm làm ai sợ. Bài liệt kê rủi ro theo từng nhóm, dấu hiệu nhận biết, cách xử lý ban đầu, và lúc nào phải giao cho nhân viên y tế, cứu nạn.

Vì sao một ngọn núi "dễ đi" vẫn có rủi ro?

Núi Bà đứng một mình giữa đồng bằng nắng gió. Không có dãy núi che chắn, không có rừng già tán dày phủ kín, phần lớn sườn núi là đá lộ và cây bụi. Mùa khô, đá hấp nắng suốt ngày, buổi trưa hơi nóng hắt lên từ mặt đá. Mùa mưa, mây giông tích tụ nhanh trên đỉnh núi, một buổi chiều nắng đẹp có thể chuyển thành mưa gió sấm sét trong chưa đầy một tiếng.

Người đi núi Bà cũng rất khác nhau. Có người trẻ quen leo núi, có người bảy tám mươi tuổi đi lễ lần cuối trong đời, có trẻ nhỏ lần đầu xa nhà, có người đang mang bệnh tim mà gia đình không biết. Cùng một con dốc, với người này là bài tập buổi sáng, với người kia là gắng sức vượt quá giới hạn.

Rủi ro ở núi Bà ít khi đến từ một tai nạn ly kỳ. Nó đến từ chuyện nhỏ cộng lại: đi muộn, uống ít nước, không ăn sáng, cố leo cho kịp đoàn, đứng xếp hàng dưới nắng, rồi xuống núi lúc chân đã run. Mỗi việc riêng lẻ không sao, cộng lại thì đủ để một người lớn tuổi ngất giữa đường.

Hiểu như vậy để thấy rằng an toàn ở núi Bà chủ yếu nằm ở cách chuẩn bị và cách quyết định, không nằm ở đồ nghề. Một đôi giày tốt và hai chai nước quan trọng hơn mọi thiết bị đắt tiền. Và quyết định quay đầu đúng lúc quan trọng hơn mọi thứ.

Tra nhanh: tình huống, dấu hiệu, xử lý ngay, gọi ai

Bảng dưới đây để đọc trước khi đi và mở lại khi cần. Đây là xử lý ban đầu, không thay cho chăm sóc y tế.

Số khẩn cấp ở Việt Nam: 113 công an, 114 cứu hoả và cứu nạn, 115 cấp cứu y tế, 112 tìm kiếm cứu nạn. Lưu sẵn vào điện thoại trước khi đi.

Nắng nóng: rủi ro số một của núi Bà

Mùa khô là mùa đông khách và cũng là mùa nắng gắt. Hội xuân rơi vào tháng Giêng, giữa mùa khô. Rất nhiều người đi lễ đúng lúc nắng nóng nhất của năm.

Đá granite giữ nhiệt. Ngồi nghỉ trên phiến đá phơi nắng không mát hơn đứng; tìm bóng cây hoặc mái che thật sự.

Xếp hàng dưới nắng cũng là gắng sức. Đứng lâu một chỗ, không có gió, người lớn tuổi dễ choáng dù không leo bậc nào.

Uống trước khi khát. Uống từng ngụm nhỏ, đều đặn. Đợi khát mới uống là cơ thể đã thiếu nước.

Bù muối khi ra nhiều mồ hôi. Chỉ uống nước lọc mà đổ mồ hôi nhiều dễ bị chuột rút, mệt lả. Mang gói bù điện giải hoặc ăn nhẹ có muối.

Nón rộng vành, áo dài tay mỏng. Che nắng tốt hơn kem chống nắng đơn thuần, nhất là cho vai, gáy.

Trẻ nhỏ và người già mất nước nhanh hơn mình nghĩ. Họ thường không kêu khát. Người đi cùng phải nhắc uống, nhìn môi khô, da đỏ, mệt bất thường.

Rượu bia trước khi leo là không nên. Rượu làm mất nước và làm chậm phản xạ, trên bậc đá thì càng nguy hiểm.

Nắng gắt thì dừng. Giữa trưa mà chưa lên tới nơi, cân nhắc quay xuống hoặc nghỉ dài ở chỗ mát, đừng cố.

Sơ cứu ban đầu khi có người say nắng

Say nắng có thể chuyển nặng nhanh. Những bước dưới đây là xử lý ban đầu trong lúc chờ nhân viên y tế, không thay cho chăm sóc y tế.

1. Dừng mọi hoạt động. Không cố đi tiếp lên hay đi xuống.
2. Đưa vào chỗ mát. Bóng cây, mái che, ga cáp treo, nơi có gió. Tránh để người bệnh nằm trên đá nóng.
3. Nới quần áo, cởi bớt lớp ngoài. Cởi nón, nới cổ áo, thắt lưng.
4. Làm mát cơ thể. Lau nước mát lên trán, cổ, nách, bẹn; quạt liên tục.
5. Cho uống từng ngụm nhỏ nếu còn tỉnh. Nước hoặc nước bù điện giải. Không cho uống khi người bệnh lơ mơ, nôn liên tục.
6. Theo dõi và gọi hỗ trợ. Báo nhân viên khu du lịch gần nhất. Gọi 115 nếu người bệnh lơ mơ, nói nhảm, co giật, ngất hoặc không đỡ sau một lúc nghỉ.
7. Không để người bệnh tự đi xuống. Dù thấy đỡ, hãy để nhân viên hỗ trợ hoặc dùng cáp treo đưa xuống.

Giông sét và mưa: đặc biệt nguy hiểm trên đỉnh

Mùa mưa ở Tây Ninh có những buổi chiều giông rất nhanh. Núi Bà là điểm cao nhất cả vùng, nên mây giông thường tụ quanh đỉnh và sét có xu hướng đánh vào những chỗ cao, trống trải. Đứng trên đỉnh đá, trên phiến đá lộ, hoặc dưới một gốc cây đứng một mình khi có giông là những chỗ nên rời đi ngay.

Dấu hiệu sớm thường rõ: mây đen dựng lên phía chân trời, gió đổi hướng và giật mạnh, tiếng sấm xa. Khi nghe sấm là đã ở trong tầm ảnh hưởng của giông. Đừng đợi mưa rơi mới tìm chỗ trú. Vào nơi có mái che kiên cố, ga cáp treo, khu chùa, và chờ cho tới khi giông qua hẳn.

Cáp treo có thể tạm dừng khi gió mạnh hoặc giông sét. Nếu đang ngồi trong cabin lúc cáp dừng, ngồi yên, giữ bình tĩnh, nghe hướng dẫn qua loa của nhân viên. Không mở cửa, không đứng lên lắc cabin. Cáp dừng là biện pháp an toàn, không phải dấu hiệu sự cố.

Mưa còn làm bậc đá và đá lộ trơn hơn hẳn, nhất là đá có rêu. Người leo bộ nên giảm tốc, bước ngắn, vịn lan can. Người đang trên lối mòn lên đỉnh thì nên cân nhắc quay xuống ngay từ khi trời bắt đầu xấu, vì xuống dốc đá trơn trong mưa là tình huống dễ trượt ngã nhất.

Sức khoẻ: ai cần hỏi bác sĩ trước khi đi

Người có bệnh tim mạch. Leo dốc dài và nắng nóng là kiểu gắng sức dễ gây biến cố. Bác sĩ có thể khuyên đi cáp treo, hoặc khuyên không đi.

Người tăng huyết áp chưa kiểm soát tốt. Đo huyết áp trước ngày đi, mang theo thuốc, uống đúng giờ.

Người hen suyễn, bệnh phổi. Mang theo thuốc cắt cơn, tránh ngày đông khói nhang dày đặc trong điện.

Người tiểu đường. Mang đồ ăn dự phòng, đề phòng hạ đường huyết khi đi bộ nhiều mà ăn ít.

Phụ nữ mang thai. Hỏi bác sĩ sản khoa trước. Tránh đi bộ dốc dài và tránh những ngày đông người.

Người vừa ốm dậy, vừa phẫu thuật. Cơ thể chưa hồi phục đủ thì đợi lần khác.

Người đau khớp gối, cột sống. Bậc thang dài, nhất là chiều xuống, làm đau nặng hơn. Chọn cáp treo; cách chọn tuyến và giờ đi cho người lớn tuổi có trong bài đi cáp treo núi Bà Đen cho cả nhà.

Người lớn tuổi nói chung. Kể cả khi không có bệnh rõ, nên có người kèm, đi chậm, nghỉ nhiều.

Khỉ, côn trùng và các loài trên núi

Đàn khỉ ở khu chùa Bà quen người từ lâu. Chúng đáng yêu khi nhìn từ xa, nhưng là loài hoang dã, nhanh tay và có thể cắn khi bị giành đồ hoặc thấy bị đe doạ. Rủi ro thật nằm ở chỗ: vết khỉ cào, cắn có thể nhiễm trùng và có nguy cơ lây bệnh, nên phải được nhân viên y tế đánh giá để quyết định có cần tiêm phòng hay không.

Cách phòng đơn giản: không mang đồ ăn lộ ra ngoài, không cho khỉ ăn, không nhìn chằm chằm hay nhe răng cười với khỉ, không để trẻ đưa tay về phía khỉ. Nếu khỉ giật túi, buông tay, đừng giằng lại. Một túi trái cây không đáng một vết cắn.

Nếu bị cào, cắn: rửa vết thương ngay bằng xà phòng và nước sạch chảy liên tục trong nhiều phút, sát trùng, rồi đi tới cơ sở y tế gần nhất trong ngày. Đừng tự đánh giá "vết nhỏ thôi" rồi để đó; quyết định tiêm phòng là việc của nhân viên y tế.

Trên lối mòn, nơi ít người đi, có thể gặp ong, kiến, rắn như ở bất kỳ ngọn núi có rừng nào. Đi giày kín, quần dài, nhìn trước khi đặt tay lên khe đá, không thọc tay vào hốc. Bị ong đốt nhiều nốt, hoặc có dấu hiệu khó thở, sưng mặt sau khi bị đốt, phải gọi cấp cứu ngay.

Đám đông ngày lễ: giữ người, giữ đồ, giữ bình tĩnh

Biết trước những ngày đông nhất. Mấy ngày đầu năm, rằm tháng Giêng, vía Bà tháng Năm âm lịch. Đi vào các ngày này là chấp nhận đông, cần chuẩn bị riêng.

Đứng ở mép dòng người, không đứng giữa. Khi bị dồn, người ở mép dễ thoát ra chỗ thoáng hơn.

Không cúi nhặt đồ rơi giữa đám đông chen chúc. Cúi xuống lúc bị xô là dễ ngã và bị giẫm. Đồ rơi thì đợi lúc thưa hoặc nhờ bảo vệ.

Giữ trẻ phía trước mặt, không phía sau lưng. Trẻ ở phía trước thì mình thấy được, che được.

Túi đeo trước ngực. Chỗ chen là chỗ móc túi. Điện thoại, ví không để túi quần sau.

Theo hướng dẫn phân luồng của nhân viên. Mùa lễ có lối lên, lối xuống riêng. Đi ngược luồng làm tắc cả đoàn.

Khi thấy bị ép, lùi ra. Nếu cảm thấy ngực bị ép, không thở thoải mái, tìm cách rời ra ngay. Không lễ nào đáng để liều.

Hẹn điểm gặp lại trước khi vào chỗ đông. Ai lạc thì về điểm hẹn. Ồn quá thường không nghe được điện thoại.

Lối mòn và nguy cơ lạc: vì sao đứng yên lại đúng

Lối mòn lên đỉnh núi Bà có nhiều nhánh, dấu đánh không đều. Phần lớn các vụ lạc bắt đầu theo cùng một kịch bản: nhóm đi muộn, mệt, thấy một lối có vẻ tắt hơn, rẽ vào, đi một lúc thì lối mờ dần, rồi trời bắt đầu tối. Ai cũng nghĩ "đi thêm chút nữa sẽ ra đường", và càng đi càng xa.

Nguyên tắc ngược với bản năng: khi biết mình đã lạc, dừng lại. Nếu còn nhận ra đường cũ, quay về điểm chắc chắn cuối cùng. Nếu không, ở yên một chỗ dễ thấy, gọi 112 hoặc người nhà, gửi vị trí khi còn sóng, tắt bớt ứng dụng để giữ pin, mặc thêm áo khi trời tối vì trên núi đêm xuống gió lạnh hơn dưới đồng bằng.

Người ở nhà cũng có vai trò. Nếu nhóm leo đỉnh đã báo giờ về mà quá giờ khá lâu không liên lạc được, người ở nhà nên báo cho ban quản lý khu du lịch và cơ quan cứu nạn, kèm thông tin lối đi, số người, giờ xuất phát. Báo sớm không sao; báo muộn thì trời đã tối và việc tìm khó hơn nhiều.

Mùa khô, lối mòn còn có nguy cơ cháy cỏ. Không đốt lửa, không hút thuốc, không thắp nhang ở ngoài khu vực quy định trên sườn núi. Thấy khói, ngửi mùi khét, rời đi ngược hướng gió, báo ngay cho nhân viên và gọi 114. Đừng tự dập một đám cháy đang lan trong cỏ khô.

Một tình huống thật và những sai lầm hay gặp

Tình huống: một nhóm bốn người, có một bác ngoài sáu mươi, đi núi Bà vào một trưa cuối tuần mùa khô. Cả nhóm leo bộ lên chùa Bà vì "đi bộ mới có lòng", xuất phát lúc gần chín giờ. Tới hai phần ba quãng đường, bác thấy chóng mặt, buồn nôn, mặt đỏ. Cả nhóm cho bác ngồi nghỉ trên một phiến đá ngoài nắng, đưa chai nước lạnh bảo uống thật nhiều cho nhanh, rồi nghỉ chừng mười phút lại giục đi tiếp vì "sắp tới rồi".

Những gì nhóm làm sai đều rất phổ biến: xuất phát muộn; để người lớn tuổi leo bộ giữa trưa mùa khô; cho nghỉ trên đá nóng thay vì tìm bóng mát; cho uống ồ ạt thay vì từng ngụm; và giục đi tiếp khi dấu hiệu say nắng chưa hết. Cách đúng là đưa bác vào chỗ mát, làm mát cơ thể, cho uống từng ngụm, báo nhân viên, và để bác xuống núi bằng cáp treo khi đã ổn định, đi lễ vào một hôm khác. Cách chia chặng leo bộ an toàn có trong bài leo bộ núi Bà Đen lên chùa Bà.

Những sai lầm khác hay gặp: không lưu số khẩn cấp; để điện thoại hết pin vì quay phim suốt đường; đi lối mòn lên đỉnh một mình mà không báo ai; đứng chụp ảnh trên mép đá khi gió mạnh; cho trẻ đến gần khỉ để chụp ảnh; và đi xe máy về đêm sau một ngày leo núi khi đã quá mệt.

Không có sai lầm nào trong đó là chuyện lớn khi đứng riêng. Nhưng chúng thường đi thành chuỗi, và chuỗi đó mới là thứ biến một chuyến đi lễ thành một chuyến vào viện. Cắt một mắt xích sớm, như đi sớm hơn hai tiếng hay chọn cáp treo cho người lớn tuổi, là đủ để cả chuỗi không xảy ra.

Khi nào giao cho nhân viên y tế, cứu nạn hoặc cơ quan chức năng?

Người bệnh lơ mơ, ngất, co giật. Gọi 115 ngay và báo nhân viên khu du lịch gần nhất. Không tự cố đưa người bệnh đi bộ xuống.

Đau ngực, khó thở không giảm khi nghỉ. Đây là tình huống cấp cứu, không chờ xem có đỡ không.

Bị khỉ, chó cắn hay cào. Sau khi rửa vết thương, đến cơ sở y tế để được tư vấn tiêm phòng. Quyết định này thuộc về nhân viên y tế.

Ong đốt nhiều, sưng mặt, khó thở. Gọi cấp cứu ngay, đây có thể là phản ứng dị ứng nặng.

Lạc trên lối mòn. Gọi 112 và báo ban quản lý khu du lịch. Đứng yên chờ hướng dẫn.

Lạc trẻ em trong khu du lịch. Báo bảo vệ, nhân viên ngay, kèm ảnh trẻ chụp trong ngày. Gọi 113 nếu chưa tìm thấy sau một lúc.

Thấy cháy cỏ, cháy rừng. Rời đi ngược hướng gió, gọi 114 và báo nhân viên khu du lịch.

Bị lừa, mất tài sản. Báo bảo vệ khu du lịch và công an nơi gần nhất, giữ lại bằng chứng nếu có.

Băn khoăn về sức khoẻ trước chuyến đi. Hỏi bác sĩ trước khi đi. Mọi lời khuyên trong bài này chỉ là thông tin chung, không thay cho tư vấn y tế.

Câu hỏi thường gặp

Đi núi Bà Đen có nguy hiểm không?

Với phần lớn người đi lễ bằng cáp treo hay bậc thang, núi Bà khá an toàn nếu đi sớm, đủ nước và đi vừa sức. Rủi ro tăng lên với người có bệnh nền, người leo đường mòn lên đỉnh, và những ngày nắng gắt, giông hay đông người.

Người bệnh tim có nên đi núi Bà Đen không?

Nên hỏi bác sĩ trước. Nếu được phép, chỉ đi cáp treo, tránh ngày đông và nắng gắt, mang theo thuốc và có người đi kèm.

Bị khỉ cắn ở núi Bà Đen phải làm gì?

Rửa ngay vết thương bằng xà phòng và nước sạch trong nhiều phút, sát trùng, rồi đến cơ sở y tế trong ngày. Nhân viên y tế sẽ đánh giá và quyết định có cần tiêm phòng hay không.

Đang leo núi Bà gặp giông thì làm sao?

Rời khỏi đỉnh đá, chỗ trống và gốc cây đứng một mình, vào nơi có mái che kiên cố như ga cáp treo hay khu chùa. Chờ giông qua hẳn rồi mới đi tiếp, xuống dốc thì đi chậm vì đá trơn.

Cáp treo núi Bà dừng giữa chừng có sao không?

Cáp treo có thể tạm dừng khi gió mạnh hay giông sét để đảm bảo an toàn. Ngồi yên trong cabin, không mở cửa, nghe hướng dẫn của nhân viên qua loa.

Số điện thoại khẩn cấp cần lưu khi đi núi Bà Đen?

Lưu 115 cấp cứu y tế, 113 công an, 114 cứu hoả và cứu nạn, 112 tìm kiếm cứu nạn. Nên lưu thêm số liên hệ của khu du lịch từ kênh thông tin chính thức trước khi đi.