Viếng chùa trên núi Bà Đen cho đúng lễ không cần mâm cao cỗ đầy hay văn khấn dài: mặc kín đáo, mang lễ vật gọn, thắp nhang đúng chỗ quy định, khấn ngắn bằng lời của chính mình, và đặt tiền công đức vào hòm thay vì nhét lên tượng. Phần khó nhất không nằm ở nghi thức mà ở việc giữ lòng yên giữa đám đông, và không để ai gieo lo rồi bán cho mình một gói giải hạn.
Người miền Nam gọi núi Bà là nơi "Bà" ngự, nói gọn mà thân, như nói về một người mẹ. Người ta lên đây xin bình an, xin làm ăn, xin con cái, có người lên trả lễ sau một năm được như ý. Mỗi người một lời, không ai giống ai, và chính điều đó làm nên không khí của núi Bà: đông, nhộn, mà vẫn có phần thành kính.
Dưới đây là những điều người đi lễ quen hay dặn người mới, viết theo tinh thần tôn trọng nơi thờ tự, không phải bộ luật cứng.
Trên núi Bà Đen có những nơi thờ nào?
Nơi người ta hướng về nhiều nhất là khu chùa Bà ở lưng chừng núi, với điện thờ Bà, được tôn xưng là Linh Sơn Thánh Mẫu. Quanh đó có chùa Hang, các am, miếu nhỏ nép bên vách đá, và dọc đường lên còn có những điểm thờ khác mà người đi bộ mới nhìn thấy rõ.
Núi Bà là nơi tín ngưỡng thờ Mẫu và Phật giáo đan vào nhau. Có chỗ thờ Phật, có chỗ thờ Bà, có chỗ thờ các vị thần núi. Người đi lễ lâu năm biết điều này nên lễ vật, cách khấn ở mỗi nơi có khác đôi chút. Người mới không cần thuộc hết, chỉ cần quan sát: điện có tượng Phật thì lễ chay, nói năng nhẹ; nơi thờ Bà thì có hoa, trái cây, có người dâng thêm lễ theo phong tục quê mình.
Trên đỉnh núi, vài năm gần đây có thêm quần thể tâm linh với tượng Phật Bà bằng đồng rất lớn. Nhiều người lên đỉnh bằng cáp treo để chiêm bái và ngắm cảnh. Đây là công trình mới, khác với khu chùa Bà có lịch sử lâu đời ở lưng chừng núi, nên người đi lễ truyền thống vẫn coi điện Bà là nơi chính.
Không có thứ tự viếng bắt buộc. Nhiều người viếng điện Bà trước rồi mới đi các điểm khác, vì đó là mục đích chính của chuyến đi; có người theo lệ nhà mình, viếng nơi thờ Phật trước. Cứ theo lệ quen của gia đình, miễn là thành tâm và không làm phiền người khác.
Mặc gì khi lên chùa Bà?
Áo có tay, kín vai. Áo ba lỗ, áo hai dây, áo hở lưng không hợp với nơi thờ tự. Đang mặc áo mỏng để leo thì mang theo áo khoác nhẹ, vào điện thì khoác lên.
Quần dài hoặc váy qua gối. Quần đùi, váy ngắn là thứ dễ bị nhắc nhất. Người leo bộ nên chọn quần thể thao dài, vừa leo được vừa vào lễ được.
Màu sắc nhã nhặn. Không có quy định màu, nhưng màu trơn, nhẹ dễ hợp với không khí đi lễ hơn đồ in chữ, in hình lớn.
Giày dép dễ tháo. Có nơi cần để giày dép bên ngoài. Giày buộc dây phức tạp làm cả nhóm phải chờ.
Bỏ nón, kính râm khi vào trong điện. Một cử chỉ nhỏ, nhưng người giữ điện và người đi lễ quen để ý.
Không mặc đồ đẫm mồ hôi vào thẳng điện. Người leo bộ nên nghỉ, lau mồ hôi, nếu được thì thay áo khô trước khi vào lễ.
Trang phục trẻ em cũng cần kín đáo. Trẻ lớn nên mặc như người lớn. Trẻ nhỏ thì chỉ cần gọn gàng, không ai khắt khe.
Đồ trang sức gọn, ít. Ngày đông, dây chuyền, túi xách hàng hiệu là thứ dễ mất. Đi lễ không cần phô.
Dâng lễ vật gì, dâng thế nào?
Hoa tươi và trái cây là đủ. Mâm lễ vừa tay, sạch sẽ. Không cần lễ to; lòng thành không đo bằng mâm.
Lễ chay ở nơi thờ Phật. Ở điện Phật không dâng đồ mặn. Nếu không chắc nơi đó thờ ai, cứ dâng hoa quả cho an toàn.
Mua lễ ở chân núi nếu đi xa. Mang lễ từ nhà qua quãng đường dài dễ dập hoa, héo lá. Mua dưới chân núi vừa tươi, vừa đỡ xách.
Hỏi giá trước khi mua. Có người bán chèo kéo, gói sẵn lễ rồi mới nói giá. Hỏi rõ trước, thấy không hợp thì cảm ơn, đi tiếp.
Đặt lễ đúng chỗ người giữ điện hướng dẫn. Ngày đông, ban trị sự thường có bàn lễ riêng, đặt lên đó thay vì chen lên sát bàn thờ.
Không đốt vàng mã ở nơi không cho phép. Nhiều nơi đã hạn chế đốt vàng mã vì khói và nguy cơ cháy rừng. Theo đúng quy định của chùa.
Lễ xong có thể xin lộc. Người đi lễ thường xin lại ít trái cây làm lộc mang về. Không lấy lễ của người khác.
Đừng để lễ vật rồi bỏ đi. Đặc biệt đồ ăn ở khu có khỉ. Đặt lễ, khấn xong rồi xử lý theo hướng dẫn của người giữ chùa.
Thắp nhang và khấn ở điện Bà như thế nào?
Không có văn khấn chuẩn nào bắt buộc. Những bước dưới đây là cách làm phổ biến, gọn và đúng mực.
- Đứng chờ tới lượt. Ngày đông, đứng hàng chứ đừng chen qua vai người đang khấn.
- Thắp nhang ở nơi quy định. Nhiều điện có lư hương chung ở sân, không cho mang nhang vào trong để tránh khói và cháy. Theo bảng hướng dẫn hoặc hỏi người giữ điện.
- Thắp số nén ít, thường là một hoặc ba. Không cần thắp cả bó. Nhang nhiều khói nhiều, làm cay mắt người bên cạnh và phí.
- Vái và khấn ngắn. Xưng tên, nơi ở, nói điều mình mong cầu bằng lời của mình. Lời thật lòng hơn văn khấn đọc từ điện thoại.
- Cắm nhang thẳng, gọn. Cắm vào lư, không cắm lên trái cây hay chen vào kẽ đá.
- Đặt tiền công đức vào hòm. Không nhét tiền lên tay tượng, lên bàn thờ hay khe đá. Hòm công đức là nơi đúng.
- Lùi ra nhường chỗ. Khấn xong lùi lại, quay ra ngoài khi đã cách xa bàn thờ một chút.
Xin xăm, giải hạn: tỉnh táo trước những lời gieo lo
Ở những nơi linh thiêng đông người, chuyện xin xăm, coi quẻ, giải hạn luôn có. Xin một quẻ đầu năm để có lời nhắc nhở cho mình là chuyện riêng của mỗi người, không có gì sai. Điều cần tỉnh táo là khi lời giải quẻ quay sang gieo lo: năm nay hạn nặng, gia đạo bất an, phải làm lễ giải ngay, lễ nào cũng có giá.
Chiêu quen thuộc là nói đúng vài điều chung chung mà ai cũng gặp, như công việc có lúc trắc trở, nhà có người hay đau ốm, rồi dẫn tới chỗ cần làm thêm lễ, mua thêm vật phẩm. Người đi lễ đang mệt sau quãng leo, lòng đang mềm, dễ gật đầu. Về nhà mới thấy số tiền bỏ ra không nhỏ.
Cách tự giữ mình: không trả tiền cho bất kỳ lễ giải hạn nào ngay tại chỗ. Muốn làm lễ cầu an, cầu siêu thì hỏi thẳng ban trị sự của chùa về cách đăng ký, việc này có trình tự rõ ràng và chùa không ép giá. Còn những người tự giới thiệu đứng ngoài sân, ven đường, thì cảm ơn và đi tiếp.
Nếu trong nhóm có người lớn tuổi dễ tin, người đi cùng nên ở bên cạnh lúc họ xin xăm. Không phải để can, mà để khi có ai gợi chuyện làm lễ, mình có thể nhẹ nhàng nói "để về bàn với cả nhà đã". Câu đó đủ để mọi lời giục quyết nhanh mất tác dụng.
Câu hỏi thường gặp
Đi lễ núi Bà Đen có cần mang mâm lễ to không?
Không cần. Hoa tươi, trái cây vừa tay là đủ cho một gia đình. Mâm lễ to vừa nặng khi leo, vừa khó đặt ở những ngày đông.
Linh Sơn Thánh Mẫu là ai?
Đó là cách tôn xưng Bà Đen, vị nữ thần được thờ trên núi, gắn với nhiều truyền thuyết dân gian. Người dân vùng này coi Bà như người mẹ che chở, nên đi lễ núi Bà là truyền thống của nhiều gia đình miền Nam.
Có được chụp ảnh trong điện Bà không?
Tuỳ quy định từng nơi; nhiều nơi không khuyến khích chụp trong điện, nhất là chụp cận tượng. Ở ngoài sân thì chụp thoải mái, nhưng tránh chĩa máy vào người đang khấn vái.
Phụ nữ đang có kinh nguyệt có nên lên chùa Bà không?
Đây là chuyện quan niệm của từng gia đình, không có quy định chung của khu chùa. Nhiều người vẫn đi lễ bình thường; nếu gia đình có lệ kiêng thì theo lệ nhà mình.
Đi lễ núi Bà ngày nào là tốt?
Người đi lễ thường chọn đầu năm, rằm, mùng một và dịp vía Bà tháng Năm âm lịch, nhưng đó cũng là lúc rất đông. Đi ngày thường không kém thành tâm, lại có thời gian khấn vái thong thả.
Bị người lạ mời giải hạn trên núi thì làm gì?
Cảm ơn và từ chối, không trả tiền tại chỗ. Muốn làm lễ cầu an thì hỏi thẳng ban trị sự của chùa về cách đăng ký.
