Buôn bán hàng hoá qua biên giới Tây Ninh đúng luật có nghĩa là: đưa hàng qua cửa khẩu được phép thông quan loại hàng đó, khai hải quan, nộp thuế nếu có, và đáp ứng kiểm dịch, giấy phép với những mặt hàng cần quản lý. Cư dân biên giới có cơ chế mua bán, trao đổi hàng hoá riêng với ưu đãi, nhưng có định mức và chỉ dành cho nhu cầu sinh hoạt, sản xuất của chính họ, không phải đường tắt cho người buôn chuyến.
Giao thương qua biên giới là một phần đời sống của tỉnh: nông sản từ phía bạn về các nhà máy chế biến, hàng tiêu dùng, vật liệu từ phía ta sang. Bên cạnh dòng hàng hợp pháp ấy vẫn có buôn lậu, và người làm ăn nhỏ đôi khi bị cuốn vào mà không biết. Bài này dành cho người đang buôn bán hoặc định bắt đầu: các con đường hợp pháp, quy trình chung, rủi ro, và lúc nào nên nhờ người có chuyên môn.
Thủ tục hải quan, thuế, kiểm dịch là lĩnh vực có quy định chi tiết và thay đổi thường xuyên. Bài viết chỉ giải thích cơ chế chung; chi tiết từng mặt hàng phải hỏi hải quan, đại lý làm thủ tục hải quan, hoặc luật sư.
Hàng gì đang đi qua biên giới Tây Ninh?
Nhìn vào dãy xe tải xếp hàng ở các cửa khẩu sẽ thấy phần nào bức tranh. Chiều từ Campuchia về thường có nông sản thô: củ mì, mì lát cho các nhà máy tinh bột, hạt điều, cao su, có lúc có lúa gạo và nhiều loại nông sản khác. Tây Ninh có nhiều nhà máy chế biến nông sản, nên nguồn nguyên liệu từ phía bạn bổ sung cho vùng trồng trong tỉnh.
Chiều từ Việt Nam sang có hàng tiêu dùng, vật liệu xây dựng, phân bón, máy móc nông nghiệp, thực phẩm chế biến. Phía bên kia nhiều nơi quen dùng hàng Việt vì gần, vận chuyển nhanh, giá hợp lý.
Chính vì mì lát, nông sản nhập về nhiều, giá nông sản trong tỉnh cũng chịu ảnh hưởng của nguồn hàng bên kia. Người trồng mì ở Tây Ninh cũ hiểu rất rõ điều này: giá củ ở ruộng không chỉ do ruộng nhà quyết định. Chuyện chữ bột và giá mì được kể trong bài khoai mì Tây Ninh và lò mì.
Dòng hàng hợp pháp đi qua cửa khẩu có khai báo, có kiểm hoá, có thuế. Song song là dòng hàng lậu đi qua đường mòn, đường sông, giấu trong hàng hoá khác. Những mặt hàng hay bị nhắc tới trong các vụ bắt giữ ở biên giới Tây Nam là thuốc lá, đường cát, gia cầm, pháo nổ; đây đều là những thứ mà người làm ăn tử tế nên tránh xa.
Các con đường đưa hàng qua biên giới hợp pháp
Bảng dưới phân biệt những con đường thường gặp. Điều kiện cụ thể của mỗi con đường do quy định hiện hành đặt ra.
| Con đường | Ai dùng | Đặc điểm | Cần lưu ý |
|---|---|---|---|
| Xuất nhập khẩu theo hợp đồng thương mại (chính ngạch) | Doanh nghiệp, hộ kinh doanh đủ điều kiện | Có hợp đồng, hoá đơn, tờ khai hải quan, nộp thuế theo biểu | Thủ tục đầy đủ nhất, minh bạch, dễ vay vốn và mở rộng |
| Mua bán, trao đổi hàng hoá của cư dân biên giới | Cư dân có nơi thường trú ở khu vực biên giới theo quy định | Có ưu đãi thuế trong định mức, cho nhu cầu sinh hoạt, sản xuất | Không được gom để buôn chuyến; vượt định mức phải nộp thuế |
| Hành lý của người xuất nhập cảnh | Mọi người qua cửa khẩu | Miễn thuế trong định mức hành lý cá nhân | Hàng mang tính buôn bán không được coi là hành lý |
| Tạm nhập tái xuất, quá cảnh | Doanh nghiệp có hợp đồng phù hợp | Hàng đi qua lãnh thổ hoặc nhập rồi xuất lại | Có điều kiện, kho bãi và giám sát riêng |
Người mới bắt đầu thường đi từ con đường hành lý, rồi nhanh chóng vượt khỏi nó khi lượng hàng tăng lên. Đó là lúc cần chuyển sang con đường chính ngạch, chứ không phải chia nhỏ hàng cho nhiều người cầm. Phần hành lý cá nhân có trong bài hành lý qua hải quan cửa khẩu Tây Ninh.
Quy trình chung khi nhập một lô nông sản qua cửa khẩu
Ví dụ một hộ kinh doanh muốn nhập vài xe mì lát từ phía bên kia về bán cho nhà máy. Trình tự chung thường như sau; mặt hàng khác có thể thêm bước.
- Kiểm tra điều kiện kinh doanh của mình. Đăng ký kinh doanh có ngành nghề phù hợp, mã số thuế; hỏi xem mặt hàng có cần giấy phép nhập khẩu hay điều kiện riêng không.
- Làm hợp đồng mua bán với bên bán. Ghi rõ hàng, số lượng, chất lượng, giá, điều kiện giao hàng, cách thanh toán, ai lo thủ tục ở mỗi bên.
- Kiểm tra yêu cầu kiểm dịch thực vật. Nông sản thường phải kiểm dịch; hỏi trước loại giấy chứng nhận phía xuất khẩu cần cấp và thủ tục phía ta.
- Đăng ký kiểm dịch, kiểm tra chuyên ngành nếu có. Làm trước khi hàng tới cửa khẩu để xe không phải chờ lâu ở bãi.
- Khai tờ khai hải quan. Tự khai qua hệ thống điện tử hoặc thuê đại lý làm thủ tục hải quan.
- Đưa hàng vào bãi kiểm hoá. Hàng có thể được kiểm tra thực tế tuỳ kết quả phân luồng.
- Nộp thuế, phí nếu có. Theo biểu thuế và ưu đãi áp dụng cho mặt hàng.
- Thông quan và vận chuyển về kho. Giữ đủ chứng từ đi kèm hàng trên đường; có thể bị kiểm tra trên đường vận chuyển.
- Lưu hồ sơ. Hợp đồng, tờ khai, chứng từ thanh toán, giấy kiểm dịch cần lưu giữ theo quy định để phục vụ kiểm tra sau thông quan.
Lần đầu nên thuê đại lý làm thủ tục hải quan cho một hai lô để học. Chi phí đại lý thường nhỏ so với thiệt hại khi xe hàng nằm bãi vì thiếu giấy.
Kiểm dịch: vì sao không thể bỏ qua
Với nông sản, kiểm dịch là bước làm nhiều người mới nản nhất vì tốn thời gian và giấy tờ. Nhưng đây là bước bảo vệ chính ngành nông nghiệp của tỉnh. Sâu bệnh, cỏ dại, nấm bệnh có thể theo hàng hoá vào và lan ra ruộng vườn, gây thiệt hại lâu dài hơn nhiều so với lời của một chuyến hàng.
Bệnh khảm lá mì là ví dụ rõ nhất ở vùng này: bệnh lây qua hom giống và côn trùng, đi theo những chuyến hom chở từ nơi này sang nơi khác. Một xe hom giống không kiểm dịch có thể mang bệnh tới cả vùng trồng mới.
Với động vật và sản phẩm động vật, kiểm dịch còn gắn với sức khoẻ con người. Gia cầm nhập lậu trong mùa dịch cúm gia cầm là mối lo lớn ở biên giới Tây Nam, và vì vậy lực lượng chức năng kiểm tra rất gắt những chuyến gà, vịt, trứng không rõ nguồn gốc.
Người buôn bán nên coi giấy kiểm dịch như một phần của hàng hoá. Không có giấy, hàng có thể bị trả về, bị tiêu huỷ, và người chở bị phạt. Có giấy, hàng đi nhanh hơn và bán được cho những khách mua kỹ tính hơn.
Hàng cấm và hàng phải có giấy phép
Ma tuý, vũ khí, chất nổ. Cấm tuyệt đối, hình phạt rất nặng.
Pháo nổ. Cấm nhập khẩu và kinh doanh; vận chuyển số lượng lớn có thể bị truy cứu hình sự.
Động vật hoang dã và sản phẩm của chúng. Cấm buôn bán theo quy định trong nước và công ước quốc tế.
Thuốc lá điếu nhập lậu. Thuốc lá là mặt hàng kinh doanh có điều kiện, nhập khẩu được quản lý chặt.
Thuốc bảo vệ thực vật, phân bón. Phải có trong danh mục được phép, có giấy phép lưu hành.
Thuốc chữa bệnh, mỹ phẩm, thực phẩm chức năng. Cần giấy phép, công bố sản phẩm, nhãn phụ tiếng Việt.
Giống cây trồng, giống vật nuôi. Phải trong danh mục được phép và qua kiểm dịch.
Hàng giả, hàng xâm phạm sở hữu trí tuệ. Bị tịch thu, xử phạt, có thể bị xử lý hình sự.
Đường, gạo và một số nông sản khác. Có thể chịu hạn ngạch, thuế hoặc điều kiện riêng tuỳ thời kỳ; hỏi trước khi nhập.
Hai tình huống của người làm ăn nhỏ
Tình huống thứ nhất: một chị bán tạp hoá ở vùng biên quen nhờ người qua lại mua giúp hàng tiêu dùng bên kia, mỗi chuyến vài thùng. Lâu dần đơn hàng lớn lên, chị nhờ nhiều người cùng cầm qua cửa khẩu theo diện hành lý. Một lần cả nhóm bị kiểm tra, hàng bị xác định là hàng buôn bán không khai báo, bị tạm giữ và lập biên bản. Sau đó chị đăng ký hộ kinh doanh, thuê đại lý làm thủ tục cho những lô lớn. Lời mỗi lô có giảm một chút, nhưng chị nói ngủ ngon hơn.
Tình huống thứ hai: một anh mua mì lát bên kia bán cho nhà máy, được người quen giới thiệu một nguồn hàng giá rẻ hơn thị trường, "không cần giấy, có người lo". Anh hỏi đại lý hải quan quen thì được khuyên không nhận: hàng không có chứng từ thì nhà máy đàng hoàng không mua, mà bị phát hiện thì người đứng tên chở hàng chịu trách nhiệm. Anh từ chối, vài tháng sau nghe chuyện nguồn hàng đó bị bắt.
Điểm chung của hai câu chuyện là ranh giới giữa làm ăn nhỏ và buôn lậu nhiều khi mờ với chính người trong cuộc. Không ai bắt đầu với ý định buôn lậu; người ta trượt dần vào đó khi lượng hàng tăng mà cách làm vẫn giữ như hồi buôn vài thùng.
Một chiêu cần nhận ra: người mời chở hàng "chỉ cần chạy xe, không cần biết bên trong", trả công cao bất thường. Đó là cách đẩy rủi ro sang người lái. Khi bị bắt, người cầm lái là người đứng ra đầu tiên.
Thanh toán và chứng từ: giữ dấu vết cho từng chuyến hàng
Ở vùng biên, nhiều giao dịch vẫn trả bằng tiền mặt, có khi bằng đô la, có khi bằng tiền của bên kia, giao tay ở bãi hàng. Cách làm này nhanh, quen, nhưng để lại rất ít dấu vết. Khi hàng có vấn đề, khi bị kiểm tra sau thông quan, hay khi hai bên cãi nhau về số tiền, người không có chứng từ là người yếu thế.
Thanh toán qua ngân hàng theo hợp đồng có thể chậm hơn vài ngày, nhưng tạo ra chứng từ chứng minh giao dịch hợp pháp. Chứng từ này cần cho kê khai thuế, cho việc vay vốn mở rộng, và cho chính người buôn bán khi phải giải trình nguồn tiền. Mang tiền mặt lớn qua lại cửa khẩu để trả tiền hàng còn vướng thêm quy định khai báo ngoại tệ.
Mua bán ngoại tệ để trả tiền hàng cũng phải qua ngân hàng hoặc tổ chức được phép. Đổi ở chợ đen để có tỉ giá tốt hơn vài đồng là đánh đổi rủi ro bị phạt, bị tịch thu lấy một khoản lời nhỏ. Cách tiêu tiền và đổi tiền đúng chỗ khi qua biên giới được kể trong bài đổi tiền khi qua cửa khẩu Tây Ninh.
Một thói quen nhỏ mà người làm lâu năm hay giữ: mỗi lô hàng một bìa hồ sơ, gồm hợp đồng, hoá đơn, tờ khai, giấy kiểm dịch, chứng từ thanh toán, biên bản giao nhận. Bìa hồ sơ dày lên theo năm tháng, nhưng chính nó là thứ giữ cho việc làm ăn đứng vững khi có chuyện.
Sai lầm thường gặp khi buôn bán qua biên giới
Chia nhỏ hàng cho nhiều người cầm theo diện hành lý. Hải quan nhận ra rất nhanh; hàng bị coi là buôn bán không khai báo.
Dùng danh nghĩa cư dân biên giới để buôn chuyến. Ưu đãi cư dân biên giới có định mức và mục đích; lợi dụng để gom hàng là vi phạm.
Mua hàng không chứng từ vì rẻ. Không chứng minh được nguồn gốc thì không bán được cho khách lớn và dễ bị tịch thu.
Bỏ qua kiểm dịch để kịp chuyến. Hàng có thể bị trả về hoặc tiêu huỷ, thiệt nhiều hơn mấy ngày chờ.
Nhận chở hàng thuê không biết là gì. Người chở chịu trách nhiệm trước tiên khi bị kiểm tra.
Không làm hợp đồng với bên bán. Hàng sai chất lượng, thiếu số lượng thì không có căn cứ đòi.
Thanh toán bằng tiền mặt không chứng từ. Rủi ro mất tiền, khó chứng minh giao dịch, khó hoàn thuế, khó vay vốn.
Đưa tiền "bôi trơn". Là hành vi đưa hối lộ, cả người đưa cũng bị xử lý.
Không lưu hồ sơ. Kiểm tra sau thông quan có thể xảy ra nhiều tháng sau; mất hồ sơ là bất lợi.
Khi nào nên nhờ người có chuyên môn hoặc hỏi cơ quan có thẩm quyền
Bắt đầu nhập, xuất mặt hàng mới. Hỏi hải quan cửa khẩu hoặc đại lý làm thủ tục hải quan về mã hàng, thuế, giấy phép.
Hàng nông sản, giống, động vật. Hỏi cơ quan kiểm dịch thực vật, thú y về yêu cầu và thời gian làm thủ tục.
Muốn hưởng cơ chế cư dân biên giới. Hỏi UBND xã và hải quan về điều kiện, định mức, chợ biên giới được phép.
Hợp đồng giá trị lớn với đối tác nước ngoài. Nhờ luật sư xem điều khoản giao hàng, thanh toán, giải quyết tranh chấp.
Thanh toán quốc tế, chuyển tiền qua biên giới. Hỏi ngân hàng về cách thanh toán hợp pháp, chứng từ cần có.
Bị tạm giữ hàng, bị lập biên bản. Xin biên bản, hỏi căn cứ, nhờ luật sư hoặc đại lý hải quan hướng dẫn khiếu nại, giải trình.
Được mời tham gia nguồn hàng "không cần giấy". Hỏi đại lý hải quan quen hoặc luật sư trước khi nhận lời; tốt nhất là từ chối.
Thuế, kế toán cho hộ kinh doanh xuất nhập khẩu. Nhờ kế toán hoặc tư vấn thuế; sổ sách rõ ràng giúp làm ăn lâu dài.
Câu hỏi thường gặp
Hộ kinh doanh có được nhập hàng từ Campuchia qua cửa khẩu Tây Ninh không?
Có thể, nếu đáp ứng điều kiện kinh doanh và thủ tục hải quan cho mặt hàng đó. Nên hỏi hải quan cửa khẩu hoặc đại lý khai thuê về giấy tờ cần có trước khi ký hợp đồng mua hàng.
Cư dân biên giới mua bán hàng hoá được ưu đãi gì?
Cư dân biên giới có cơ chế mua bán, trao đổi hàng hoá với ưu đãi thuế trong định mức, phục vụ sinh hoạt và sản xuất. Định mức và điều kiện cụ thể theo quy định hiện hành, nên hỏi UBND xã và hải quan nơi mình ở.
Nhập nông sản từ Campuchia có cần kiểm dịch không?
Nông sản nhập khẩu thường phải kiểm dịch thực vật theo quy định. Hàng thiếu giấy kiểm dịch có thể bị trả về hoặc tiêu huỷ, nên chuẩn bị trước khi hàng tới cửa khẩu.
Chở hàng thuê qua biên giới mà không biết là hàng lậu có bị xử lý không?
Người chở thường là người bị kiểm tra và lập biên bản đầu tiên, và phải chứng minh mình không biết. Vì vậy chỉ nhận chở hàng có chứng từ rõ ràng, từ chối lời mời trả công cao bất thường.
Có nên thuê đại lý làm thủ tục hải quan không?
Với người mới hoặc mặt hàng phức tạp, thuê đại lý giúp tránh sai sót, đỡ thời gian xe nằm bãi. Khi đã quen quy trình, có thể tự khai qua hệ thống điện tử.
Buôn bán qua chợ biên giới có phải khai hải quan không?
Tuỳ hình thức và giá trị hàng. Mua bán của cư dân biên giới trong định mức có cơ chế riêng; vượt định mức hoặc mua bán với mục đích kinh doanh thì phải làm thủ tục và nộp thuế theo quy định.
