Sông Vàm Cỏ có hai nhánh: Vàm Cỏ Đông chảy từ vùng biên giới Tây Ninh cũ xuống qua Gò Dầu, Trảng Bàng, rồi sang Đức Hòa, Bến Lức; Vàm Cỏ Tây chảy qua vùng Đồng Tháp Mười, ngang Kiến Tường, xuống tới Tân An. Hai nhánh gặp nhau ở vùng hạ lưu rồi ra biển qua sông Soài Rạp. Muốn ngắm sông hay đi ghe, việc đầu tiên là hỏi con nước trong ngày, vì cảnh sông và dòng chảy đổi hẳn theo thủy triều.
Với người Tây Ninh – Long An, hai con sông này là đường đi, là nguồn nước, là chỗ kiếm cá, và là cái mốc để chỉ đường: "bên kia sông", "dưới vàm". Người ở xa tới thường chỉ thấy nó qua cửa kính xe khi băng qua cầu. Dừng lại một buổi, nhìn con nước lên xuống, mới thấy một con sông đồng bằng sống ra sao.
Hai nhánh sông, hai tính cách
Vàm Cỏ Đông đi qua vùng đất cao hơn của Tây Ninh cũ, hai bờ có đoạn là ruộng mía, ruộng mì, vườn cây, có đoạn là khu dân cư đông đúc quanh các thị trấn cũ. Xuống tới Bến Lức, sông rộng hơn, ghe xà lan chở vật liệu qua lại nhiều, bờ có nhà xưởng, có bến hàng.
Vàm Cỏ Tây mang dáng vùng trũng. Thượng nguồn nó chảy giữa Đồng Tháp Mười, nước có màu phèn nhạt vào mùa khô, mùa nước nổi thì dâng lên ngang đồng. Tới Tân An, sông chảy ngang qua lòng thành phố cũ, hai bờ là phố, là chợ, là bờ kè người dân ra hóng mát chiều chiều.
Gần chỗ hai sông gặp nhau, nước bắt đầu lợ vào mùa khô, bờ có dừa nước, có bần. Đây là vùng của Tân Trụ, Cần Đước cũ, nơi đời sống gắn với con nước lên ròng nhiều hơn hết.
Biết hai nhánh để khỏi nhầm khi hỏi đường. Người dân nói "sông Vàm Cỏ" thường ngầm hiểu nhánh gần nhà mình. Hỏi rõ "Vàm Cỏ Đông hay Vàm Cỏ Tây" là người ta chỉ đúng ngay.
Con nước lớn, nước ròng: đọc sông thế nào
Nước lớn là lúc thủy triều đẩy nước ngược vào sông. Mực nước dâng lên, dòng chảy yếu đi, có lúc đổi chiều chảy ngược lên thượng nguồn.
Nước ròng là lúc nước rút ra biển. Mực nước hạ, bãi bùn hai bên bờ lộ ra, dòng chảy về hạ lưu mạnh hơn.
Mỗi ngày thường có hai lần lên, hai lần xuống, nhưng không đều. Giờ nước lớn dời dần mỗi ngày, nên không thể nhớ một giờ cố định cho cả tháng.
Càng gần hạ lưu, con nước càng rõ. Ở Cần Đước, Tân Trụ cũ chênh lệch mực nước trong ngày dễ thấy hơn nhiều so với khúc sông ở Gò Dầu.
Lúc nước đổi chiều là lúc dòng chảy khó đoán nhất. Người chạy ghe thường tránh qua những khúc hẹp, gần chân cầu vào thời điểm này.
Triều cường cuối năm có thể làm nước tràn bờ ở vùng trũng. Một số đoạn đường ven sông ở hạ lưu có lúc ngập vào giờ nước lớn, nên hỏi người địa phương trước khi đi xe máy vào.
Người chạy ghe, người đánh cá biết con nước rõ nhất. Họ thuộc lịch nước theo âm lịch và theo mùa. Hỏi họ chính xác hơn mọi ứng dụng.
Mùa khô ở hạ lưu nước có thể nhiễm mặn. Đây là chuyện của nhà nông và nước sinh hoạt; người đi chơi chỉ cần biết để hiểu vì sao có lúc người dân trữ nước ngọt kỹ như vậy.
Ngắm sông Vàm Cỏ: từ bờ hay trên ghe
Không phải ai cũng cần đi ghe. Nhiều khi đứng trên bờ kè, trên cầu ngắm con nước lại thong thả hơn.
| Cách ngắm | Hợp với | Cái được | Cần để ý |
|---|---|---|---|
| Đứng trên bờ kè ở khu đô thị ven sông | Gia đình, người lớn tuổi | Có chỗ ngồi, gần hàng quán, an toàn | Đông vào chiều cuối tuần |
| Dừng trên cầu ngắm từ cao | Người chụp ảnh | Thấy rõ dòng sông, ghe xà lan, lục bình trôi | Chỉ dừng ở lề dành cho người đi bộ, không đậu xe trên làn đường |
| Đi ghe tham quan ngắn | Người muốn thấy hai bờ, kênh rạch nhỏ | Gần đời sống ven sông, mát | Mặc áo phao, hỏi kỹ người chạy ghe |
| Đi đò ngang của dân | Người tò mò đời thường | Thấy cách người dân qua sông hằng ngày | Đò chở cả xe máy, lên xuống phải cẩn thận |
Đi ghe thì nên chọn ghe của người làm nghề đàng hoàng, có đủ áo phao và chịu nói rõ tuyến đi. Không ép người lái vào lạch hẹp hay chạy lúc trời giông.
Những gì nhìn thấy trên sông, nếu chịu ngồi lâu
Lục bình là thứ đầu tiên đập vào mắt. Từng đám lục bình trôi theo con nước, lúc nước lớn trôi ngược lên, lúc nước ròng trôi xuống. Người đứng trên cầu nhìn lâu sẽ thấy chính những đám lục bình ấy cho biết sông đang lên hay đang rút.
Kế đến là ghe xà lan chở cát, chở đá, chở lúa. Chúng đi chậm, nặng, nước ngấp nghé mạn. Ghe nhỏ của người đánh cá thì nép sát bờ, giăng lưới, đặt lờ ở những chỗ nước quẩn.
Buổi chiều, ở các đoạn sông qua phố, người dân ra bờ kè đi bộ, ngồi ăn vặt, trẻ con chạy giỡn. Buổi sáng sớm, có những bến nhỏ người ta rửa rau, giặt đồ, múc nước tưới. Đó là đời sống của sông mà không tấm ảnh nào gói hết.
Nếu đi vào mùa nước nổi, khúc Vàm Cỏ Tây phía trên còn có cảnh ghe chở lúa, chở cá linh, chở bông điên điển. Mùa của nước là mùa của chợ trên sông, dù ngày nay đường bộ đã thay phần lớn việc chở hàng.
An toàn khi đi chơi ven sông và trên sông
Mặc áo phao từ lúc bước xuống ghe. Bến đất, bậc gỗ ướt trơn; nhiều người ngã ngay khi bước lên.
Không tắm sông, nhất là gần chân cầu và cửa kênh. Nước đục, đáy không đều, dòng chảy đổi theo con nước, có xoáy.
Không đứng sát mép bờ đất lúc nước ròng. Bờ đất bị nước xói, có chỗ sạt bất ngờ.
Tránh đi ghe nhỏ khi trời giông. Sông rộng nổi sóng nhanh, sét đánh trên mặt nước rất nguy hiểm.
Không dừng xe máy giữa cầu để chụp ảnh. Cầu trên quốc lộ có xe tải, xe khách chạy nhanh; chụp từ lề đi bộ hoặc từ bờ.
Đi đò ngang thì dắt xe lên xuống theo hướng dẫn của người lái. Đừng nổ máy chạy thẳng lên đò, bánh xe trượt là cả người cả xe xuống sông.
Trông trẻ em sát bên ở bờ kè. Lan can có đoạn thấp, có đoạn chưa làm xong.
Không xả rác xuống sông. Sông là nguồn nước của hàng triệu người hai bên bờ, và rác nhựa sẽ trôi ra tới tận cửa biển.
Câu hỏi thường gặp
Sông Vàm Cỏ Đông chảy qua những đâu?
Vàm Cỏ Đông bắt nguồn từ phía Campuchia, chảy vào vùng Tây Ninh cũ qua khu vực Gò Dầu, Trảng Bàng, rồi xuống vùng Đức Hòa, Bến Lức của Long An cũ. Sau đó nó hợp với Vàm Cỏ Tây ở hạ lưu.
Sông Vàm Cỏ Tây chảy qua đâu?
Vàm Cỏ Tây chảy qua vùng Đồng Tháp Mười của Long An cũ, ngang khu vực Kiến Tường, Tân Thạnh, Thạnh Hóa rồi qua Tân An. Đây là nhánh mang nhiều dấu vết của mùa nước nổi.
Làm sao biết giờ nước lớn trên sông Vàm Cỏ?
Có thể tham khảo bảng thủy triều của các trạm gần nhất, nhưng cách chắc nhất là hỏi người chạy ghe hoặc người dân ven sông. Giờ nước lớn dời dần mỗi ngày và khác nhau theo từng khúc sông.
Có tour đi ghe trên sông Vàm Cỏ không?
Ở một số nơi có ghe nhận chở khách tham quan ngắn, thường do người địa phương làm. Nên hỏi kỹ tuyến đi, thời gian, áo phao và chỉ đi khi trời không có giông.
Ngắm sông Vàm Cỏ ở đâu tiện nhất?
Các đoạn sông chảy qua khu đô thị như Tân An, Bến Lức có bờ kè, có chỗ ngồi và hàng quán gần đó. Đây là cách ngắm sông thong thả, hợp với gia đình có trẻ nhỏ và người lớn tuổi.
Vì sao sông Vàm Cỏ có nhiều lục bình?
Lục bình sinh sôi rất nhanh trên mặt nước ngọt giàu phù sa, rồi trôi theo con nước. Nhìn hướng lục bình trôi cũng biết được nước đang lên hay đang rút.
